2026-жылдын башынан тарта Кыргызстанда коомдук тамактануу жайларынын иши боюнча жаңы эрежелер күчүнө кирди. Министрлер кабинетинин тейлөө үчүн өзүнчө акы алууга тыюу салган токтому баа түзүүнү ачык-айкын жана керектөөчүгө ыңгайлуу кылышы керек эле. Бирок иш жүзүндө бул жакшы демилге менюдагы баалардын кескин кымбатташына жана социалдык тармактарда нааразычылык толкунуна алып келди.

Реформанын маңызы

2025-жылдын октябрында Министрлер кабинети «Айрым товарлардын түрлөрү менен соода кылуунун эрежелерине» өзгөртүүлөрдү киргизген № 663 токтомун кабыл алган. Негизги өзгөртүү 141-пунктка тиешелүү болуп, ал кафе жана ресторандарга 2026-жылдын 1-январынан баштап тейлөө, тамак берүү же стол жасалгалоо үчүн заказдын негизги баасынан тышкары өзүнчө акы алууга кескин тыюу салды.

Бийликтин логикасы жөнөкөй жана түшүнүктүү: кардар менюдан акыркы бааны көрүшү керек. Чекте (эсеп-дүмүрчөктө) тейлөө үчүн көнүмүш болуп калган 10–15% түрүндөгү эч кандай «сюрприздер» болбошу керек. Бардык чыгашалар — официанттын айлыгынан тартып залдын ижарасына чейин — тамактын баасына «сиңирилиши» шарт.

Рыноктун реакциясы

Бизнес жаңылыкка дароо жана күтүлгөндөй реакция жасады — бааларды өзгөрттү. Бирок, кардарлардын байкоосунда, жөнөкөй математика (эски баа + 15%) айрым учурларда кыйла агрессивдүү кымбаттоого орун бошотту.

Социалдык тармактардын колдонуучулары төмөнкүдөй конкреттүү мисалдарды келтирүүдө:

• Манты: Эгер мурда порциясы 200–250 сом (плюс тейлөө акысы) турса, азыр айрым жайларда баасы 400 сомго чейин жетүүдө.
• Самсы: 75–85 сомдон 100 сомго чейин кымбаттады.
• Чай: Мурда 100дөн 250 сомго чейин болгон чайнек чайдын баасы эми 400 сомго чейин чыкты.

Ошентип, айрым позициялар боюнча иш жүзүндөгү кымбаттоо жокко чыгарылган тейлөө акысынын өлчөмүнөн ашып түштү, бул керектөөчүлөрдүн нааразычылыгын жаратты.

«Ала кетүү» (на вынос) буйрутмаларына карата баа саясатынын өзгөрүшү өзүнчө көңүл бурууга арзыйт. Мурда кардар тамакты өзү менен алып кеткен учурда 10–15%дык тейлөө жыйымы чекке кошулчу эмес, анткени үстөл үстүндө иш жүзүндө тейлөө болгон эмес. Эми тейлөө пайызы түздөн-түз тамактын баасына кошулуп калгандыктан, кардарлар өзү алып кеткен учурда деле ошол 15%ды ашыкча төлөөгө мажбур. Бул жайлардын мындай буйрутмалардан түшкөн пайдасын (маржасын) иш жүзүндө көбөйтүшүнө, ал эми керектөөчү официанттын кызматынан баш тартуу менен үнөмдөө мүмкүнчүлүгүнөн ажырашына алып келди.

Жөнгө салуучу органдын позициясы

КР Монополияга каршы жөнгө салуу кызматынын төрагасы Женалы Орозбаев Reporter.kg сайтына берген комментарийинде мекеменин позициясын түшүндүрдү. Негизги тезис: мамлекет ишкерлерге бааны таңуулай албайт жана таңуулабайт.

«Тамак-аштын баасы эч ким тарабынан жөнгө салынбайт. Бул атаандаштык рынок, рыноктук экономика. Соода эрежелеринин 42-пунктунда: баалар субъекттер тарабынан өз алдынча аныкталат деп жазылган. Андыктан, эгер кайсы бир жай жакпаса, башкасына барса болот», — деп белгиледи кызмат жетекчиси.

Ошентсе да, мамлекетте таасир этүү рычагдары бар. Монополияга каршы кызмат көзөмөлдүн багытын баадан сапатка жана санга бурууну көздөөдө.

Жөнгө салуучу органдын арсеналында таасирдүү рычагдар калууда, алардын арасында метрологиялык көзөмөл негизги ролду ойнойт: инспекторлор тамактардын иш жүзүндөгү «чыгышын» (салмагын) кылдат текшерүүнү көздөөдө. Менюда көрсөтүлгөн эттин жана гарнирдин граммдары тарелкадагы мазмунга так дал келиши керек, ал эми ар кандай кем ченөө же порцияларды «оптималдаштыруу» аракеттерине айып пул салынат.
Муну менен катар маалыматтын толуктугуна көзөмөл күчөтүлөт — жайлар кардарларга тамактын курамы жана көлөмү тууралуу кеңири жана так маалымат берүүгө милдеттүү.
Мындан тышкары, монополияга каршы кызмат картелдик бүтүмдөргө каршы күрөшүү механизмдерин ишке киргизүүгө даяр: бир катар жайлардын бааларды бир деңгээлге чейин синхрондуу жана негизсиз жогорулатуусу монополияга каршы мыйзамдарды бузуу катары бааланып, олуттуу санкцияларга алып келиши мүмкүн.

Айып пулдар жана жоопкерчилик

Жаңы эрежелерди аткарбагандарга санкциялар каралган. Укук бузуулар жөнүндө кодекс баш ийбегендер үчүн так тарифтерди белгилейт:

• Соода эрежелерин бузуу (тейлөө үчүн % алуу): Юридикалык жактар үчүн 13 миң сомго чейин айып пул.
• Ченөөдө жана эсептөөдө алдоо (порциянын салмагынын жетишсиздиги): Юридикалык жактар үчүн 51 миң сомго чейин айып пул.
• Баалар тууралуу маалыматтын жоктугу: 15 миң сомго чейин айып пул.
• Мамлекеттик органдын көрсөтмөсүн аткарбоо: 13 миң сомго чейин айып пул.

Ким утту?

Кырдаал парадоксалдуу түзүлдү. Формалдуу түрдө керектөөчүлөрдүн укугу корголду — баалар ачык болуп, жашыруун төлөмдөр жоголду. Иш жүзүндө болсо, кафеге баруу кымбаттады. Бизнес шылтоодон пайдаланып, тейлөө жыйымынын жоголушун компенсациялоо менен чектелбестен, баага кошумча чыгымдарды же пайданы да кошуп койду. Муну алар салык салынуучу базанын өсүшү менен түшүндүрүшүүдө (анткени эми салыктар толук, көбөйтүлгөн суммадан төлөнөт).

Монополияга каршы кызмат рыноктук механизмдерге ишеним артууда: жогорку баа кардарды качырып, рестораторду «аппетитин» басаңдатууга мажбур кылышы керек. Бул механизм иштейби же кыргызстандыктар жаңы реалдуулукка көнүүгө мажбур болобу — аны убакыт көрсөтөт.

Мамлекет ишкерлерге бааны таңуулай албайт жана таңуулабайт

Женалы Орозбаев

КР Монополияга каршы жөнгө салуу кызматынын төрагасы