Жогорку Кеңеш өлкөдөгү балдар тамак-аш рыногун түп-тамырынан бери өзгөртө турган мыйзам долбоорун коомдук талкууга чыгарды. Түзөтүүлөрдүн демилгечиси — депутат Токтобүбү Ашымбаева. Эне сүтүн алмаштыруучу каражаттардын, бөтөлкөлөрдүн, соскалардын жана ымыркайлар үчүн кошумча тамактардын ар кандай түрүн жарнамалоого толук тыюу салуу сунушталууда.

Мындай кескин чаралардын себеби — энелердин жүйөсүз себептер менен бала эмизүүдөн баш тартуусунан улам келип чыккан балдардын туура эмес тамактануусу жана өлүмүнүн кооптуу статистикасы болууда.

Тыюунун маңызы: тикелей да, кыйыр да жарнамага жол берилбейт

Мыйзам долбоору колдонуудагы «Жарнама жөнүндө» мыйзамга катуу түзөтүүлөрдү киргизет.

Биринчиден, «кыйыр (жашыруун) жарнама» түшүнүгү кеңейтилет. Эми окшош фирмалык аталыштарды, таңгактын дизайнын, түстөрүн жана ураандарын (слогандарды) окшош товарларды алга жылдыруу үчүн колдонууга тыюу салынат.

Экинчиден, жана эң башкы жаңылык — Мыйзамдын 16-беренеси («Товарлардын айрым түрлөрүнүн жарнамасынын өзгөчөлүктөрү») жаңы пункт менен толукталат. Жарнамалоого таптакыр тыюу салынган товарлардын тизмесине (баңгизаттар, адамдын органдары жана порнография менен катар) төмөнкүлөр киргизилет:

• Балдардын сүт аралашмалары (анын ичинде кийинки баскычтагы жана эрте курактагы балдар үчүн аралашмалар);
• Ымыркайлар үчүн даяр дарылык тамак-аш жана кошумча тамактар;
• Тамактандыруучу бөтөлкөлөр, соскалар жана эмизгичтер;
• Энелер үчүн өнөр жайлык сүт;
• Төрөлгөндөн баштап алгачкы 6 ай ичинде тамактандырууга ылайыктуу деп көрсөтүлгөн ар кандай өнүмдөр (ошондой эле 6 айдан кийин тамакты жарым-жартылай алмаштыруучу өнүмдөр).

Толук тыюу салынгандыгына байланыштуу, мыйзамдан мурунку ченемдер (20-берененин 3 жана 4-бөлүктөрү) алынып салынат. Ал ченемдер буга чейин жарнамада дарыгер менен кеңешүү зарылдыгын эскертүүнү гана талап кылчу. Эми бул товарларды такыр жарнамалоого болбойт.

Бул кадамга эмне себеп болду?

Мыйзам долбоорунун негиздеме-маалымкатында демилгечи мындай катаал чаралардын зарылдыгын түшүндүргөн кооптуу медициналык жана статистикалык маалыматтарды келтирет.

Балдардын өлүмү жана туура эмес тамактануу көйгөйү
Кыргызстанда 5 жашка чейинки балдардын арасында тамактануунун бузулушу курч бойдон калууда. Статистика абалдын начарлап жатканын көрсөтөт:

• 5 жашка чейинки балдардын 14%ынын боюнун өсүшү кечеңдеген (ал эми 18-23 айлык курактагы ар бир бешинчи бала же 20%ы ушундай абалда).
• Балдардын 3%ы өтө арыктап кеткен, ал эми 9%ы ашыкча салмактан жабыркайт.

ДСУ жана ЮНИСЕФтин баалоосу боюнча, 5 жашка чейинки балдардын кадимки оорулардан каза болгон учурларынын 21,8%ы тамактын жетишсиздигине байланыштуу болгон. Балдардын өлүмүнөн жана тамактын жетишсиздигинен улам эмгек өндүрүмдүүлүгүн жоготуудан өлкө жылына 32 млн доллар зыян тартат. Жашоонун алгачкы 2 жылындагы туура эмес тамактануунун кесепеттерин (диабет, семирүү, онкология, жүрөк жана бөйрөк ооруларынын рискин) келечекте оңдоо дээрлик мүмкүн эмес.

Эне сүтү менен багуу көрсөткүчтөрүнүн төмөндөшү
Баланын ден соолугун чыңдоонун эң натыйжалуу жана чыгымсыз жолу — 6 айга чейин жалаң эне сүтү менен багуу. Бул тармакта максаттуу көрсөткүчтөргө жетүү ымыркайлардын өлүмүн 13%га азайтууга жөндөмдүү.
Бирок Кыргызстанда 2024-жылдын маалыматы боюнча, 6 айга чейинки ымыркайлардын 44%ы гана жалаң эне сүтү менен багылат (улуттук максат — 2030-жылга чейин 70%дан кем эмес көрсөткүчкө жетүү).

Өндүрүүчүлөрдүн агрессивдүү маркетинги
Энелердин эмчектен чыгаруусунун негизги себептеринин бири катары жасалма сүттөрдүн агрессивдүү жарнамасы аталууда. Маалыматтар көрсөткөндөй, өлкөдөгү ар бир бешинчи жаңы төрөлгөн ымыркай (21%) жашоосунун алгачкы эки күнүндө эле сүт аралашмаларын ала баштайт.

Кыргызстандын рыногунда 14 өндүрүүчүнүн 46 түркүн продукциясы бар. Демилгечинин айтымында, компаниялар Эл аралык кодексти бузуп, ар кандай ыкмаларды колдонушат:

• Соода түйүндөрүндөгү арзандатуулар жана акциялар;
• Атайын фирмалык текчелерди бөлүү жана кайчылаш жарнама;
• Продукцияны идеалдаштырган жана эне сүтүнүн уникалдуулугуна болгон ишенимди кетирген «ден соолукка тийгизген таасири» тууралуу этикеткалар;
• Веб-сайттардагы кеңири аудиовизуалдык жарнамалар.

Учурда документ коомдук талкуудан өтүп жатат. Эгер Жогорку Кеңеш тарабынан кабыл алынып, Президент кол койсо, мыйзам расмий жарыялангандан 15 күн өткөндөн кийин күчүнө кирет.