Кыргызстандын соода тармагы салттуу форматтарга болгон туруктуулугун көрсөтүүнү улантууда. Ритейлдин жигердүү өнүккөнүнө карабастан, статистика базарлар республиканын экономикасында дагы эле үстөмдүк кылуучу ролду ойноп жатканын көрсөтөт. Алар заманбап соода борборлорунан саны боюнча да, калкты камтуусу боюнча да кыйла алдыда. Акыркы маалыматтарга ылайык, өлкөдө 315 базар жана 95 соода борбору иштеп жатат. Бирок деталдуу караганда, цифралар аймактык өзгөчөлүк жана бизнести жүргүзүү баасы боюнча кызыктуу көрүнүштү ачып берет.

Базарлар эң көп кайсы жерде?

Аймактык бөлүштүрүүнү караганда бир кызыктуу детал ачыкка чыгат: борбор калаа базарлардын саны боюнча лидер эмес. Биринчи орунда 71 базар иштеген Ош облусу турат. Бишкек 64 объект менен экинчи орунда болсо, үчүнчү орунду Жалал-Абад облусу (62 базар) ээлейт.

Ошол эле учурда, соода борборлору (СБ) боюнча абал такыр башкача. Сооданын заманбап форматы — бул негизинен борбор калаага мүнөздүү көрүнүш. Расмий статистикага ылайык, республикадагы 95 соода борборунун дээрлик жарымы (43 объект) Бишкекте топтолгон. Дагы 15и Чүй облусунда жайгашкан. Башка аймактарда ири моллдордун саны өтө аз: мисалы, Талас жана Ош облустарында экиден гана ушундай объект иштейт.

Аймактык адистешүү: унаа тетиктеринен баштап жекшембилик жарманкелерге чейин

Маалыматтарды талдоо ар бир аймактын так адистешүүсүн бөлүп көрсөтүүгө мүмкүндүк берет, бул сооданын түзүмүнө түздөн-түз таасир этет.

Чүй облусу жана Бишкек — унааларды жана тетиктерди сатуу боюнча негизги хабдар болуп саналат. Дал ушул жерде өлкөдөгү эң ири адистештирилген аянтчалар (өлкө боюнча жалпы 10) жайгашкан, аларда 12 миңден ашык соода орду бар.

Түштүк аймактар, тагыраагы Ош жана Жалал-Абад облустары агрардык сектордо лидерликти кармап турушат. Бул жерлерде мал базарларынын эң көп саны катталган — тиешелүүлүгүнө жараша 15 жана 7 базар. Салыштыруу үчүн: Бишкекте мындай профилдеги бир гана базар иштейт.

Баткен облусу иш режиминин уникалдуу өзгөчөлүгүн көрсөтүүдө. Бул аймак сооданын «дем алыш күнүндөгү» мүнөзү менен айырмаланган жалгыз регион: жергиликтүү базарлардын дээрлик жарымы (29дун 13ү) жекшемби күндөрү гана иштешет.

Сыйымдуулук жана масштаб: борбордун парадоксу

Ош облусу базарлардын саны боюнча алдыда болгону менен, алардын сыйымдуулугу жана масштабы боюнча талашсыз лидерликти Бишкек кармап турат. Демек, борбор калаанын базарлары кыйла чоң жана тыгыз жайгашкан.

Бишкекте 29 497 соода орду жабдылган, бул бүтүндөй Ош облусундагыдан (9 950 орун) дээрлик үч эсе көп. Мындан тышкары, Чүй облусунда да бул көрсөткүч жогору — 11 487 орун. Базарлардын эң аз сыйымдуулугу Нарын жана Ысык-Көл облустарында катталган (ар биринде 2 500дөн аз орун).

Соода кылуу кайсы жерде эң кымбат?

Талдоо үчүн эң кызыктуу көрсөткүч — бул бизнести жүргүзүү баасы. Борбор калаа менен аймактардын ортосундагы каржылык ажырым өтө чоң.

Статкомдун маалыматы боюнча, республика боюнча бир күндүк соода ордун ижарага алуунун орточо баасы 182 сомду түзөт. Бирок бул цифра бири-биринен кескин айырмаланган көрсөткүчтөрдөн куралат:

• Эң кымбат ижара Бишкекте катталган — күнүнө орточо 292 сом.
• Эң арзан ижара — Ысык-Көл облусунда (73 сом) жана Баткен облусунда (77 сом).

Бул дисбаланс жалпы жыйымдарга түздөн-түз таасир этет. Отчеттук мезгилде өлкөнүн базарлары 793 миллион сом чогулткан. Мында бул сумманын арстан үлүшүн — 497,9 миллион сомун (62%) дал ушул Бишкек камсыздаган. Салыштыруу үчүн: бүтүндөй Нарын облусунун жыйымдары болгону 10 миллион сомду түзгөн, бул борбор калаанын көрсөткүчүнөн 50 эсе аз.

Сатуучулар кимдер?

Статистика ошондой эле сооданын негизги кыймылдаткыч күчү ким экенине да жооп берет. Албетте, бул — чакан бизнес. Иштеп жаткан 80 миңге жакын соода ордунун басымдуу бөлүгү (60 миңге жакыны) жеке ишкерлерге туура келет. Юридикалык жактар орундардын 1 пайызынан азын гана (жалпы 816 орун) ээлейт.

Жыйынтыктап айтканда, Кыргызстандын соода инфратүзүмү өзүнүн салттуу базасын сактап калганын белгилей кетүүгө болот. Аймактар ижара акысы төмөн болгон аралаш жана адистештирилген агрардык базарлардын эсебинен жашап жатса, Бишкек каржы агымдарын топтоп, заманбап соода борборлорун өнүктүрүүдө жана чекене соода үчүн эң кымбат шаар бойдон калууда.