Жакынкы Чыгыштагы кырдаал тездик менен көзөмөлдөн чыгып баратат. 28-февралда башталган АКШ менен Израилдин массалык чабуулуна жооп катары, Иран Перс булуңундагы америкалык аскердик объекттерге жана Израилдин аймагына баллистикалык ракеталарды учурду. Аскердик эксперттер эскертишет: дүйнө жаңы чоң согуштун босогосунда турат, мында армиялар гана эмес, жихад да ишке кириши мүмкүн.

Эскалациянын хроникасы

Эл аралык ЖМКлардын маалыматына караганда, Ирандын ракеталары аймактагы АКШнын негизги аскердик түйүндөрүн бутага алды. Сокку БАЭдеги «Аль-Дафра» авиабазасына жана АКШнын Катардагы эң ири аскердик объектиси — «Аль-Удейд» базасына урулду. Ошондой эле АКШнын Бахрейндеги 5-флоту жайгашкан аймакта ракеталык активдүүлүк катталды.

Израилдин аймагында абадан коргонуу тутумдары иштеп, ракеталардын бир бөлүгү атып түшүрүлдү, бирок аймактагы чыңалуу туу чокусуна жетти. Эскерте кетсек, буга чейин АКШ менен Израиль Ирандагы стратегиялык объекттерге, анын ичинде борбор калаа Тегеранга чабуул жасашкан, бул болсо жооп кайтаруу аракеттерине түрткү болду.

Эксперт: «Дүйнө тизгинден чыкты, келишимдер эми жок»

Ж. Баласагын атындагы КУУнун Юридикалык институтунун директорунун кеңешчиси, аскердик эксперт Мурат Бейшенов Reporter.kg басылмасына берген маегинде болуп жаткан окуяларды «чоң коогалаң алдындагы жымжырттык» деп атады. Ал бир катар локалдык чыр-чатактар глобалдык катастрофага алып келген дүйнөлүк согуштардын алдындагы мезгилдерге кооптуу окшоштуктарды келтирди.

«Глобалдык оюнчулардын бири гана аралашып кетсе жетиштүү — ошол замат абдан олуттуу согуш башталат. Азыр эл аралык укук да, БУУ да, эч нерсе жок. Келишимдер бүттү. Дүйнө тизгинден чыкты», — деп белгилейт Бейшенов.

Атайын кызматтардын мүчүлүштүгү жана «сатылып кеткен» элиталар

АКШ менен Израилдин алгачкы натыйжалуу соккуларды уруп, Иран жетекчилигинин жогорку катмарын жок кылуусуна талдоо жүргүзүп жатып, Бейшенов батыш чалгын кызматтарынын толук үстөмдүгүнө токтолду.

«Моюнга алуу керек: америкалык, израилдик, англиялык чалгын кызматтары системалуу иштешет. Сатып алуулар, агенттерди киргизүү… Алар “лидердин башын алуу” схемасы боюнча иштешет. Каддафи менен Ливияда ушундай болгон, Венесуэлада ушундай аракет кылышкан, Хезболланын лидерин да ушинтип жок кылышты. Ирандын чалгын кызматы жана Ислам революциясынын сакчылар корпусу (ИРСК) буга жол берип коюшту, анткени өлкө ичинде абал оңой эмес», — дейт эксперт.

Бейшенов Вашингтондун максаты оккупация эмес, төңкөрүш жасап, өздөрүнө ийкемдүү режимди орнотуу экенин айтат. Ал үчүн өлкө ичиндеги күрттөр, азербайжандар, сунниттер менен шииттердин ортосундагы карама-каршылыктар жана өкмөттөгү «америкалыктар тарабынан сатылып алынган консерваторлор» колдонулушу мүмкүн.

Саясаттан Жихадга: Жаңы 2001-жылдын коркунучу

Эксперт саясий чыр-чатактын диний мүнөзгө өтүп кетүүсүн эң кооптуу сценарий деп атады. Жихаддын жарыяланышы тирешүүнү ыйык деңгээлге чыгарып, көзөмөлдөн чыккан терроризмдин толкунун жаратышы мүмкүн.

«Бул бүткүл ислам дүйнөсүн АКШны душман деп жарыялоого чакыруу. Ал эми бул — теракттар дегенди билдирет. Алар 2001-жылды бекер эле унутуп калышты. Эми, эгер шииттер менен сунниттер жалпы душманга каршы биригишсе, америкалыктарга оңой болбойт. Автоматтардан баштап бомбаларга чейин баары колдонулат. Террордук уюмдар кайрадан куралдана баштайт», — деп эскертет Бейшенов.

Мунай коллапсы жана ядролук мамлекеттер үчүн сабак

Согуштун экономикалык кесепеттери катастрофалык болушу мүмкүн. Ормуз кысыгы аркылуу дүйнөлүк мунай жана газ трафигинин 25%ы өтөт. Фарватердин туурасы ал жерде болгону 2,5 чакырым.

«Эгер ал жерде тыгын уюштурулса, коллапс бүткүл дүйнөдөгү бааларга таасирин тийгизет. Экономикалык чынжырлар үзүлөт. Атүгүл эң жөнөкөй нерселер — ирандык момпосуйлар, нават — биздин текчелерден жоголот. Бирок бул Каспий жана Түркмөнстан аркылуу агылышы мүмкүн болгон качкындардын агымына салыштырмалуу майда-чүйдө нерсе», — деп божомолдойт аналитик.

Конфликттин глобалдык жыйынтыгы жаңы ядролук куралдануу жарышы болот. Бейшенов ишенет: Түндүк Кореянын мисалы өтө көрсөтмөлүү болуп калды.

«Ядролук курал — бул коркунучтуу, бул парадокс, бирок бүгүнкү күндө бул сени ракета менен аткылабастыгына кепилдик берген жалгыз ишенимдүү өнөктөш. Эгерде Иранда ядролук курал болсо, америкалыктар өзүн башкача алып жүрүшмөк. Эми “бомбага” баары умтула баштайт», — деп жыйынтыктады эксперт.

Тема боюнча: Израилдин жана АКШнын Иранга каршы аскердик операциясы: эскалация эл аралык укук доорунун аякташынын башталышы болууда

Тегерандын үстүндөгү «каардуу күркүрөө»