Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев башкаруу вертикалын түп-тамырынан бери өзгөртүү боюнча пландарын жарыялады. Көнүмүш эки палаталуу парламенттин ордуна Курултай пайда болуп, вице-президент кызматы киргизилип, ал эми мамлекеттик кеңешчи кызматы жоюлат. Бир караганда бул өзгөрүүлөр техникалык жана реалдуу жашоодон алыстай сезилиши мүмкүн, бирок баары анчалык жөнөкөй эмес. Башталган процесстер өзүнүн маанилүүлүгү боюнча 2019-жылдагы бийлик транзитине же 2022-жылдын январындагы кайгылуу окуяларга тең келет. Бул реформалар бүтүндөй Борбор Азия үчүн да, жакынкы коңшулар — Орусия жана Кытай үчүн да түздөн-түз мааниге ээ болуп, аймактын ири республикасында бийликти кармап туруунун жана өткөрүп берүүнүн жаңы «фирмалык стилин» аныктайт.

Reporter.kg үчүн атайын Казакстандан эксперт, «Евразиялык саясат институту» маалыматтык-аналитикалык борборунун жетекчиси Максим Крамаренко өлкөнүн саясий жашоосундагы бул тектоникалык жылыштардын маңызын жана төркүнүн түшүндүрүп берди.

Сенаттын ордуна Курултай: «кош бийлик» доорунун аякташы

Бир палаталуу системага жана Курултайга өтүү батыш моделдеринен баш тартуубу деген суроого жооп берип жатып, Максим Крамаренко баса белгиледи: унитардык Казакстан үчүн бул артка кадам эмес, табигый эволюция.

Эгер 90-жылдары эки палаталуу парламент (Сенат жана Мажилис) Нурсултан Назарбаевге күчтүү аймактык элиталарды жана ири этникалык топторду тең салмактоо үчүн кармап туруу системасы катары керек болсо, бүгүнкү күндө кырдаал өзгөрдү. Аймактар борборго интеграцияланды, ал эми этнодемографиялык тобокелдиктер азайды.

Андыктан реформа эки палатаны бирдиктүү күчтүү органга — Курултайга бириктирүүнү карайт. Бул жөн гана аталышты өзгөртүү эмес, Касым-Жомарт Токаевдин тарыхый саясатынын бир бөлүгү. Ошентип, «Күчтүү президент — таасирдүү парламент (Курултай) — жоопкерчиликтүү өкмөт» формуласы киргизилүүдө, мында мыйзам чыгаруу органы улуттук тарыхый салттын алкагында күч түзүмдөрүнүн жетекчилерин жана сотторду бекитүүнү кошкондо, таасир этүүнүн реалдуу рычагдарына ээ болот.

Вице-президент: тышкы таасирден камсыздандыруу

Бийлик вертикалын радикалдуу кайра куруу — бул эл аралык турбуленттүүлүккө карата да жооп. Аналитиктин пикиринде, Токаев системаны максималдуу түрдө монолиттүү жана сырттан «чайкоо» аракеттеринен корголгон кылууга умтулууда.

«Президенттин демилгелери жергиликтүү элитага таянуу аркылуу ички саясий процесстерге тышкы күчтөрдүн таасирин чектөөгө багытталган. Бул тобокелдикти жокко чыгаруу үчүн Токаев иерархияны өзгөртүүдө: эми мамлекеттеги экинчи адам — артында аймактык топтор турушу мүмкүн болгон Сенаттын шайлануучу төрагасы эмес, президент жеке дайындаган вице-президент болот. Бул системаны тышкы чакырыктар жана коркунучтар алдында кыйла туруктуу кылат», — деп баса белгилейт Максим Крамаренко.

Аймактагы коңшулар үчүн мааниси

Ички терең кайра курууларга карабастан, Астананын ЕАЭБ жана ЖККУ алкагындагы милдеттенмелери күчүндө калат. Эксперт ишенет: Казакстанда башкаруунун туруктуу жана болжолдоого боло турган системасын түзүү — бардык союздаштар үчүн, биринчи кезекте Орусия үчүн стратегиялык плюс.

«Учурдагы конфигурацияда саясий система глобалдык кризистерге туруктуураак болушу керек. Биздин коңшулар, анын ичинде Орусия жана Борбор Азия өлкөлөрү Казакстандын бакубат жана динамикалуу өнүгүп жаткан мамлекет бойдон калышына түздөн-түз кызыкдар. Токаевдин «фирмалык стили» — бул 2022-жылдагы сценарийлердин кайталанышын жокко чыгара турган мамлекеттүүлүктү прагматикалык түрдө бекемдөө», — деп жыйынтыктайт Максим Крамаренко.

Ошентип, «зериктирме» техникалык терминдердин артында жаңы саясий реалдуулукту түзүү жатат. Анда Казакстан таасир этүүнүн эски механизмдерин биротоло бузуп, глобалдык бороон шарттарында туруштук бере ала турган эгемендүү вертикалды курууга аракет кылууда.

Маектешкен Владимир Банников