Кыргызстан кайра жаралуучу энергия булактарын (КЖЭБ) өнүктүрүүгө жана суу мыйзамдарын заманбапташтырууга ишенимдүү багыт алды. Евразия өнүктүрүү банкынын (ЕӨБ) январдагы ESG-дайджести республиканын энергетикалык көз карандысыздыгын чыңдоого жана «жашыл» долбоорлорго эл аралык инвестицияларды тартууга тийиш болгон бир катар негизги демилгелерди белгилейт.

Reporter.kg банктын отчетуна таянып, өлкөнүн өнүгүү күн тартибин аныктаган негизги окуяларды жана цифраларды талдап чыкты.

Күн энергиясы: жеке үйлөрдүн чатырынан өндүрүштүк масштабга чейин

2026-жылдын башындагы маанилүү окуялардын бири – Бишкекте коммерциялык сектордогу күн генерациясынын пилоттук долбоорунун ишке кириши болду. Объект 50 кВт кубаттуулуктагы күн электр станциясы жана 200 кВт/саат сыйымдуулуктагы заманбап аккумулятордук тутум менен жабдылган. Долбоор КР Экономика министрлигинин көмөгү менен ишке ашырылды.

Долбоордун башкы өзгөчөлүгү — энергияны керектөөнү санариптик башкаруу тутуму. Ал станциянын эки режимде иштешине мүмкүндүк берет: жүктөмдөрдүн жогорку чегин теңдөө үчүн тармактык (on-grid) жана авариялык өчүрүүлөр учурунда энергия менен камсыздоо үчүн автономдук (off-grid) режим. Экономика министрлигинин колдоосу менен ишке ашкан бул тажрыйба бизнеске «жашыл» технологияларды киргизүүнүн артыкчылыктарын көрсөтүүгө багытталган.

Ошол эле учурда Кыргызстан суу ресурстарын пайдалануунун уникалдуу тажрыйбасын кеңейтүүдө. Министрлер Кабинети Азия өнүктүрүү банкы (АӨБ) менен 22,5 миллион доллардан ашык суммага келишимди жактырды.

Бул каражаттар ГЭС-5теги калкыма күн панелдери долбоорун кеңейтүүгө жумшалат. 2024-жылы ишке киргизилген 100 кВт кубаттуулуктагы пилоттук калкыма станция өзүнүн натыйжалуулугун көрсөттү. Эми бийлик суу сактагычтардын бетин колдонуу менен энергия балансындагы күн энергиясынын үлүшүн олуттуу жогорулатууну көздөп жатат.

Жалпысынан 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргызстанда чакан ГЭСтер жана КЖЭБ аркылуу электр энергиясын өндүрүү 234 млн кВт/саатка жетти. Учурда жалпы кубаттуулугу 3 ГВттан ашкан беш күн жана бир шамал электр станциясын куруу боюнча инвестициялык келишимдерге кол коюлду. Кубаттуулугу 100 МВт болгон «Тору-Айгыр» күн электр станциясынын курулушу жигердүү жүрүүдө, аны ишке киргизүү 2026-жылдын августуна пландаштырылган.

Чакан ГЭСтер жана мыйзамдык стимулдар

Өз кезегинде Кыргызстандын парламенти чакан ГЭСтер үчүн кубаттуулук чегин 30дан 50 МВтка чейин жогорулатуу демилгесин карап жатат. Жогорку Кеңештин тармактык комитетинин эксперттери бул өзгөртүү сектордун инвестициялык жагымдуулугун арттырат деп ишенишет, анткени ири долбоорлор инвесторлор үчүн кызыктуураак жана өлкөдөгү энергия тартыштыгын тезирээк кыскартууга жөндөмдүү.

Ошондой эле «Кайра жаралуучу энергия булактары жөнүндө» мыйзамга өзгөртүүлөр биринчи окууда жактырылды. Негизги жаңылык – инвестициялык долбоорлор үчүн тарифтерди чет өлкө валютасында белгилөө мүмкүнчүлүгү.

Бул чечим чет элдик өнөктөштөр үчүн валюталык тобокелдиктерди азайтууга багытталган. Мындан тышкары, тарифтерди аныктоодо аукциондук механизмдерди киргизүү пландалууда, бул рынокту ачык-айкын жана атаандаштыкка жөндөмдүү кылат.

Суу реформасы

Суу секторунда фундаменталдык өзгөрүүлөр күтүлүүдө. Кыргызстандын жаңы Суу кодекси эскирген «электр энергиясына алмаштыруу иретинде суу берүү» схемасынан баш тартууну жана сууну пайдалануунун акы төлөнүүчү моделине өтүүнү бекитет.

Электр энергиясынын таза импорттоочусуна (нетто-импортер) айланган республика мындан ары гидротехникалык курулуштарды кармоо чыгымдарын жалгыз көтөрө албайт. Бул курулуштардын көбү 50 жылдан ашык убакыттан бери кызмат кылып келет жана учурда кооптуу абалда турат.

Жаңы концепцияга ылайык, төмөнкү агымдагы өлкөлөр (Казакстан жана Өзбекстан) суунун агымын жөнгө салуу, дамбаларды күтүү жана мөңгүлөрдү сактоо кызматтары үчүн акы төлөшү керек болот. Токтогул суу сактагычынын вегетация мезгилиндеги агымын жөнгө салуу чыгымдары эле 32,5 млн доллар деп бааланууда.

Эксперттер инфратүзүмдүн эскирүү көйгөйүнө кайдыгер кароо бүткүл аймак үчүн масштабдуу катастрофага алып келерин эскертишүүдө.

Стратегия-2030 жана эл аралык өнөктөштүк

Ошондой эле өкмөт 2030-жылга чейинки Улуттук өнүктүрүү программасын ишке ашыруу боюнча 2026-жылга карата иш-чаралар планын бекитти. Документте негизги багыттар аныкталган: индустриялаштыруу, өлкөнү аймактык транзиттик хабга айландыруу, туризмди жана «жашыл» энергетиканы өнүктүрүү.

Бул пландарды ишке ашырууда эл аралык кызматташтык маанилүү ролду ойнойт. Дүйнөлүк банктын директорлор кеңеши Борбордук Азиянын энергия тутумдарын интеграциялоого багытталган REMIT программасын жактырды.

Биринчи фазанын алкагында Кыргызстан кошуналары менен бирге тармактарды заманбапташтыруу жана аймакта электр энергиясын соодалоого шарт түзүү үчүн жалпы суммасы 143 млн доллардан ашык гранттарга жана жеңилдетилген каржылоого ээ болот.