Кыргызстан дүйнөлүк туристтик картада өзүн барган сайын катуураак таанытууда. Бирок тоолордун, боз үйлөрдүн жана Ысык-Көлдүн кооз көрүнүшүнүн артында бир топ татаал иш — чет элдик туристтер үчүн күрөш, жаңы каттамдар, жыл бою созулган сезон жана заманбап инфраструктура турат. Эмне үчүн европалыктарды стандарттуу эс алуу менен таң калтыруу мүмкүн эмес, Кыргызстан дүйнөнү эмнеси менен багындыра алат жана тармактын тезирээк өсүшүнө эмне тоскоол болууда? Бул тууралуу Reporter.kg басылмасына берген маегинде «Travel Expert» туристтик компаниясынын негиздөөчүсү, туризм тармагында көптөн бери иштеп келген жана бул тармакты экономиканын драйвери катары караган эксперт Сергей Глуховеров айтып берди.

— Сергей, өткөн жылдагы Кыргызстандагы туристтик сезонго кандай баа бересиз?

— Сезон абдан кызуу өттү. Менимче, биз пандемияга чейинки деңгээлге чыктык. Жалпысынан биздеги туризмди шарттуу түрдө экиге бөлсө болот: бул Ысык-Көлдөгү эс алуу жана өлкө боюнча классикалык маданий-табигый туризм.

Биринчи категория — бул көл үчүн келгендер. Экинчиси — өлкөнү көрүү, боз үйлөрдө жашоо, Соң-Көлгө, Ошко, Сары-Челекке жана башка жерлерге баруу үчүн алыскы чет өлкөлөрдөн келген туристтер. Эки багытта тең өткөн сезон абдан жыш болду, жайында мейманканалар толуп турду.

Бирок ошол эле учурда эски көйгөй — туристтик сезондун кыскалыгы сакталып калууда. Июнь айынан октябрдын ортосуна чейин баары толуп, андан кийин бош туруп калуу мезгили келет. Бүгүнкү күндө Кыргызстандын туризми үчүн негизги милдеттердин бири — жыл бою иштегенди үйрөнүү.

— Бул эмне үчүн мынчалык маанилүү?

— Анткени, болбосо биз кадрларды жоготуп жатабыз. Гиддер, айдоочулар, мейманкана кызматкерлери тогуз ай бою жумушсуз отуруп, жайды күтө алышпайт. Адамдар башка тармактарга кетип, кесибин алмаштырышат, жыйынтыгында тармак тажрыйбалуу адистерин жоготот.

Тейлөө сапаты боюнча да ушундай. Мисалы, Ысык-Көлдөгү мейманкана ээлери тейлөө деңгээли өспөй жатканына көп даттанышат. Бирок тереңирээк карасак, себеби түшүнүктүү: алар кызматкерлерди үч айга гана алышат, адамдар жаңы эле ишке көнө баштаганда сезон бүтүп калат. Кийинки жылы алардын жарымы кайтып келбейт жана баарын кайра башынан баштоого туура келет.

Эгерде туризм жазында, күзүндө жана кышында да иштесе, адамдар жыл бою акча таап, квалификациясын жогорулатып, транспортун жаңыртып, сервисин жакшырта алышмак. Мына ошондо гана тармактын чыныгы өнүгүүсү жөнүндө айтсак болот.

— Демек, Кыргызстан өзүн жайкы багыт катары гана эмес, башка мезгилдерде да тааныта баштадыбы?

— Ооба, бул абдан кубандырат. Азыр көптөгөн туроператорлор жаз жана күз мезгилине басым жасай башташты. Жазында бизде укмуштуудай сулуулук: гүлдөр, жашыл шибер, тоолор, ал эми бир аз өйдө чыксаңыз — ал жерде дагы деле кар жатат. Туристтерге бул контраст аябай жагат. Эртең менен Ысык-Көлдүн жээгинде футболчан сейилдеп, андан кийин тоого чыгып кар атышып ойноп, кечинде кайрадан көл жээгине келсе болот.

Күз — бул өзүнчө бир окуя. Алтын түстүү жалбырактар, жумшак аба ырайы, капчыгайлардагы алгачкы кар, кооз пейзаждар. Туристтер Кыргызстан бул бир гана июль жана август эмес экенин түшүнө башташты.

— Ал эми кышында Кыргызстандын лыжа тебүүдөн башка потенциалы барбы?

— Албетте. Маселе биз өзүбүз көп жылдар бою кышкы Кыргызстанды жарнамалабаганыбызда. Эгер мурун интернеттен «Кыргызстанга турлар» деп издесеңиз, дээрлик бардык жерде жайкы сүрөттөр: пляж, боз үй, жайлоо, кымыз чыкчу. Кышкы Кыргызстан жок сыяктуу сезилчү.

Бир нече жыл мурун бизге бир өнөктөшүбүз келип: «Эмне үчүн кышында иштебейсиңер?» — деп таң калган. Ал дүйнөдө карды көргүсү келген, аны кармап, кар атышып ойноп, кышкы тоолорду көрүүнү каалаган туристтердин чоң категориясы бар экенин айткан. Жылуу өлкөлөрдөн келген адамдар үчүн бул өзүнчө бир чоң таасир.

Чындыгында эле, кышкы Кыргызстанды абдан жакшы сатууга болору белгилүү болду. Бизде климат жумшак, кооз кышкы капчыгайлар, тоңгон шаркыратмалар, түрдүү тоо пейзаждары, Ысык-Көл бар. Азыр биз кышкы топтор менен иштеп жатабыз жана бул тууралуу мүмкүн болушунча көбүрөөк адам билсе дейбиз.

— Бүгүнкү күндө кайсы өлкөлөр Кыргызстанга туристтерди көбүрөөк жөнөтүүдө?

— Эгер Ысык-Көл жөнүндө айтсак, бул биринчи кезекте биздин коңшулар: Казакстан, Өзбекстан, Россия. Алар көлдү бала кезинен билишет, бул багытты жакшы көрүшөт жана баалардын кымбаттыгына, тейлөөнүн идеалдуу эместигине карабай келе беришет.

Ал эми өлкө боюнча саякаттоо тууралуу айтсак, булар — Европа, АКШ, Улуу Британия, Австралия, Жапония, Малайзия, Сингапурдан келген туристтер. Индиядан келген туристтердин агымы байкалаарлык өстү. Мында көпчүлүк ойлогондой бюджеттик саякатчылар эле эмес, жакшы мейманканаларды, унааларды, ресторандарды ээлеп, толук кандуу тур үчүн келген колунда бар адамдар жөнүндө сөз болуп жатат.

— Кыргызстан өз алдынча туристтик бренд болуп калды деп айта алабызбы?

— Чынын айтканда, азырынча жок. Биз ушинтип айткыбыз келет, бирок чындык башкача. Дүйнөдөгү көптөгөн адамдар үчүн Кыргызстан дагы деле белгисиз өлкө бойдон калууда.

Көп учурда чет өлкөдө «Кыргызстан» десеңиз, адамдар эмне жөнүндө сөз болуп жатканын түшүнүшпөйт. Казакстан аркылуу, аймак аркылуу, коңшулар аркылуу түшүндүрүүгө туура келет. Бул алыскы чет өлкөлөргө гана эмес, атүгүл КМШ өлкөлөрүнө да тиешелүү — көбү биздин кайда экенибизди элестете алышпайт.

Ошондуктан алдыда дагы чоң иштер бар: Кыргызстан жөнүндө билиши үчүн, өлкө картадагы жөн эле бир чекит эмес, түшүнүктүү жана жаркын образ менен байланыштырылышы керек.

— Сиздин оюңузча, Кыргызстан үчүн туризмдин кайсы багыттары эң келечектүү?

— Чындыгында, бизде бир эле продукттун ичинде бир нече форматты бириктирүүгө болот. Туристтер табият үчүн келишет, бирок жолдо этника, кол өнөрчүлүк, ашкана, бүркүтчүлөр, тайгандар, жаа атуу, фольклор менен таанышышат.

Түшүнүктүү айтканда, адам табият туруна келгенсийт, бирок ошол эле учурда кийиз жасоо боюнча мастер-класстарга катышат, кыргыз, дунган, уйгур ашканасынын даамын татат, боз үйдө жашайт, бүркүт салууну көрөт. Бул Кыргызстандын чоң күчү: бизде ушунун баары чакан жана табигый түрдө айкалышкан.

— Боз үй лагерлерине жана этнотуризмге болгон суроо-талап канчалык өстү?

— Абдан күчтүү өстү. Бул так Кыргызстан дүйнөгө сунуштай турган негизги баалуулук. Жөн эле тоолор көптөгөн өлкөлөрдө бар. Ал эми тоолордун, боз үйлөрдүн, көчмөн маданиятынын, улуттук ашкананын, бүркүтчүлөрдүн, тайгандардын айкалышы — бул уникалдуу продукт.

Туристтер үчүн бул абдан кызыктуу. Адам боз үйдө түнөгөнгө даяр эмес болсо да, ал жерге түшкү тамакка келип, анын кантип чогултулганын көрүп, процесске катышып, материалдарын кармап көрүп, атмосфераны сезе алат. Бул саякатты өзгөчө кылат.

— Азыр бай туристтерге басым жасоо керек деген сөздөр көп айтылат. Кыргызстанга премиум-туризм гана керекпи?

— Мен туризм бардык багыттарда өнүгүшү керек деп эсептейм. Эгер бай туристтерге гана багыт алсак, биз көп нерсени жоготуп алабыз.

Биринчиден, бул адилетсиздик. Биз өзүбүз чет өлкөгө чыкканда көп учурда люкс форматта саякаттабайбыз: жөнөкөй мейманканаларды тандайбыз, жөө басабыз, кымбат трансфер жана гиддерди заказ кылбайбыз. Анан эмне үчүн башкаларга: «Эгер беш жылдыздуу мейманканага жана люкс унаага акчаң жок болсо, келбе» дешибиз керек?

Экинчиден, так ушул жөнөкөй туристтер өлкөнүн эң мыкты жарнамачылары болушат. Алар келишет, видеого тартышат, өз өлкөсүндө Кыргызстан жөнүндө айтып беришет. Мына ошонун аркасында кийинчерээк биз жөнүндө колунда бар саякатчылар да биле башташат.

Үчүнчүдөн, туризм бүткүл өлкөгө пайда алып келиши керек. Эгер кымбат мейманканаларды гана өнүктүрсөк, анда ири оюнчулар гана акча табышат. Ал эми бүгүнкү күндө аймактардагы көптөгөн үй-бүлөлөр өз үйүндө туризмдин аркасында акча таап жатышат: кимдир бирөө бөлмөлөрүн ижарага берет, кимдир бирөө тамак жасайт, кимдир бирөө ат менен сейилдетет, кимдир бирөө кол өнөрчүлүгүн көрсөтөт. Бул аймактар үчүн абдан маанилүү.

— Бирок ошол эле учурда Кыргызстан айрым багыттардагы ашыкча жүктөмгө дуушар боло баштадыбы?

— Ооба, бул чындык. Кээ бир жерлер туристтердин өтө көп агымынан жабыркап жатат. Бирок маселе туристтердин санында эле эмес, биз бул агымды өлкө боюнча туура бөлүштүрө албай жатканыбызда.

Баары автобустар, джиптер менен барган белгилүү жерлер бар, ал жерде эл өтө эле көбөйүп кетет. Ал эми ага жакын жерде башка укмуштуудай кооз, бирок адам аз барган жерлер болушу мүмкүн, анткени алар жөнүндө эч ким билбейт.

Эгер туроператорлор, блогерлер, гиддер, айдоочулар анча белгилүү эмес жерлер жөнүндө көбүрөөк айта баштаса, туристтер аймактарга бир калыпта бөлүнмөк. Бул жаратылышка келген жүктү азайтып, жаңы аймактарга киреше алып келмек.

— Сиздин оюңузча, Кыргызстанда кайсы жаңы багыттар өзгөчө келечектүү?

— Өлкөнүн түштүгү абдан катуу өнүгүп жатат. Оштун тегерегиндеги каттамдарга, түштүктөгү капчыгайларга, жаңы атчан жана тоо багыттарына кызыгуу өсүүдө. Ысык-Көлдүн түштүк жээги да активдүү өнүгүп жатат.

Мындан сырткары, саякатчы-блогерлер барган сайын жаңы нерселерди көрсөтүп жатышат. Алар кооз, өзгөчө жерлерди табышат, андан кийин биз туроператор катары барып, изилдеп, аны каттамдарга киргизебиз.

Башкача айтканда, Кыргызстан өзү жаңы багыттарга абдан бай — аларды убагында байкап, туура сунуштай билүү гана маанилүү.

— Бүгүнкү күндө Кыргызстанда туризмдин өнүгүшүнө эмне көбүрөөк тоскоол болууда?

— Авиабилеттердин өтө кымбаттыгы. Бул эң олуттуу көйгөйлөрдүн бири. Көбүнчө туристтер келүүгө даяр болушат, биз алар менен каттамды, программаны, жашоо шарттарын иштеп чыгабыз, анан алар билеттин баасын көрүп: «Кечиресиз, сизге учуп баруу өтө кымбат экен» дешет.

Авиабилеттин баасы өлкө ичиндеги турдун баасынан кымбат болгон учурлар да болгон. Албетте, мындан кийин көбү башка багыттарды тандашат.

Азырынча биз бул абалдан Алматы же Ташкент аркылуу чыгып жатабыз. Туристтер ошол жакка учуп келишип, андан ары Кыргызстанга жердеги транспорт менен келишет. Кээде бул алда канча арзанга түшөт.

— Ал эми өлкө ичиндеги инфраструктура боюнча эмне айта аласыз?

— Бул жерде баары кайра эле сезондук көйгөйгө келип такалат. Жайында Ысык-Көл толуп турат, бирок инвесторлор үч ай үчүн жаңы мейманканаларды курууга шашылышпайт. Эгерде туризм жыл бою иштесе, инфраструктурага каражат салуу алда канча кызыктуу болмок.

Ошол эле учурда туристтерге ар дайым эле чоң мейманканалар керек эмес. Жагымдуу конок үйлөрү, кооз боз үй лагерлери, айылдардагы үй-бүлөлүк жайгаштыруулар абдан суроо-талапка ээ — бирок мунун баары таза, сылык жана тыкан болушу керек.

— 2030-жылга чейин Кыргызстандын туризмин кандай элестетесиз?

— Ошол убакытка чейин биз эки нерсени үйрөнсөк экен дейм. Биринчиси — туристтик агымды бүткүл өлкө боюнча бир калыпта бөлүштүрүү. Адамдар бир нече белгилүү жерлерге эле барбастан, бүткүл Кыргызстанды — Баткенди, Таласты, Нарынды, өлкөнүн түштүгүн, жаңы капчыгайларды жана каттамдарды ачышса.

Экинчиси — жыл бою иштегенди үйрөнүү. Туристтер жайында гана эмес, жазында, күзүндө, кышында да келишсе. Ошондо жаратылышка күч аз келет, аймактардын экономикасы туруктуу болот жана тейлөө сапаты өсөт.

Эң негизгиси — жаратылышты сактап калуу. Анткени биз туристтер эмне үчүн келе жаткан болсо, ошону жоготуп алсак, анда эч кандай өнүгүү жардам бербейт.

— Жана жыйынтыктоочу суроо: Кыргызстандын кайсы жерине биринчи кезекте барууну сунуштайсыз?

— Жеке өзүм Соң-Көлдү абдан жакшы көрөм. Мен үчүн бул Кыргызстандагы эң күчтүү жерлердин бири.

Ал жерге Бишкектен тез эле жетсе болот, жолдо кооз ашууларды, панорамаларды, тоолорду, шаркыратмаларды көрүүгө мүмкүн. Ал эми көлдүн өзүндө — такыр башкача атмосфера: боз үйлөр, кенендик, тынчтык, күндүн батышы, от жагуу, кымыз, аттар, чыныгы Кыргызстандын духу.

Бул адам өлкөнү чындап сезе ала турган жер. Менимче, так ушундай саякаттардан кийин көбү эмне үчүн бул жерге бүткүл дүйнөдөн чет элдиктер келип жатканын түшүнө башташат.

Маектешкен: Владимир Банников

Рубрики: Видеосюжеттер, Жаңылыктар, Маектешүү, Макалалар, Туризм