Кыргызстандагы шайлоо процессинин принциптерин түп-тамырынан бери өзгөртө турган конституциялык мыйзам долбоору коомдук талкууга коюлду. Документтин демилгечиси, Жогорку Кеңештин депутаты Марлен Маматалиев шайлоолорго жана референдумдарга катышууну жарандардын укугу категориясынан мамлекет алдындагы милдети категориясына өткөрүүнү сунуштоодо. Мыйзам долбооруна ылайык, шайлоочулардын тизмесине кирген бардык жарандар үчүн шайлоо участкаларына келүү милдеттүү болуп калат.

Шайлоочулар үчүн айып пулдар

Мыйзам долбоору добуш берүүдөн качкандар үчүн жоопкерчиликтин баскычтуу системасын киргизет. Эгер жаран жүйөлүү себепсиз биринчи жолу шайлоого келбей койсо, БШКдан расмий жазуу түрүндө эскертүү алат.

Ошол эле деңгээлдеги шайлоону кайрадан өткөрүп жиберүү административдик айып пулга алып келет (өлчөмү Укук бузуулар жөнүндө кодексте аныкталат). Шайлоого системалуу түрдө (үч же андан көп жолу) катышпагандар үчүн кыйла катаал чаралар каралган: мамлекеттик жана муниципалдык кызматта иштөө укугунан, ошондой эле шайлоочу кызматтарга талапкерлигин коюу укугунан беш жылга чейин убактылуу ажыратуу.

Ошол эле учурда 70 жаштан ашкан адамдар, чет өлкөдө жүргөн жарандар, ден соолугуна байланыштуу же үзгүлтүксүз циклдеги ишканаларда иштегендиктен келе албай калгандар добуш берүү милдетинен бошотулат.

Шайлоочуларды шыктандыруу

Добуш берүүгө кызыгууну арттыруу үчүн автор шыктандыруу (сыйлоо) системасын киргизүүнү сунуштайт. Эң өзгөчө чаралардын бири — түздөн-түз шайлоо участкаларында мамлекеттик лотерея ойнотуу болмокчу.

Ар бир жаран бюллетень менен кошо уникалдуу номери бар лотерея талонун алары болжолдонууда. Байгелерди ойнотуу реалдуу убакыт режиминде өткөрүлөт. Мындан тышкары, Министрлер кабинети шайлоонун активдүү катышуучулары үчүн мамлекеттик жана муниципалдык кызматтарды төлөөдө жеңилдиктердин тизмесин иштеп чыгат, ал эми мамлекеттик кызматка талапкерлер кадрдык резервге кирүүдө кошумча упай ала алышат.

Реформанын себептери

Мыйзам долбоорунун маалымкат-негиздемесинде акыркы 15 жылда Кыргызстанда электоралдык активдүүлүктүн туруктуу төмөндөшү байкалып жатканы белгиленген. Эгерде 2010-жылы парламенттик шайлоого катышуу 59%дан ашса, 2024-жылдын ноябрындагы жергиликтүү кеңештерге шайлоодо ал тарыхый минимумга — 28,68%га түшкөн. 2025-жылкы акыркы парламенттик шайлоодо жарандардын 36%ы гана добуш берген.

Марлен Маматалиев мамлекет шайлоону уюштурууга жүздөгөн миллион сом короторун, бирок калктын басымдуу бөлүгү процесске катышпагандыктан, каражат иш жүзүндө «талаага кетип жатканын» баса белгилейт. Мисал катары Бельгия, Австралия, Люксембург жана Түркия сыяктуу өлкөлөр келтирилген, ал жакта шайлоого катышпагандык үчүн айып пул каралган жана катышуу туруктуу түрдө 80–90%дан ашат.