Мамлекеттик жана шайлоо укугу боюнча эксперт Мирлан Медетов 2026-жылдын 15-мартындагы референдумда кабыл алынган Казакстандагы конституциялык реформага терең талдоо жүргүздү. Адистин пикири боюнча, 1995-жылдагы документтин ордуна келген жаңы Баш мыйзам коңшу республикадагы бийлик архитектурасын түп-тамырынан бери өзгөртөт.

Бийлик тутумундагы негизги өзгөрүүлөр

Реформанын негизги багыты — «суперпрезиденттик» моделден биротоло баш тартып, тең салмакталган тутумга өтүү болду. Медетов бир нече негизги жаңылыктарды бөлүп көрсөттү:

• Жогорку кызмат орундары үчүн бир гана мөөнөт: Казакстандын президенти эми кайра шайлануу укугусуз, бир гана 7 жылдык мөөнөткө шайланат. Ушундай эле чектөө Конституциялык соттун төрагасы үчүн да киргизилди. Бул чечим бийликти кыянаттык менен пайдаланууну алдын алууга жана саясий атаандаштыкты жогорулатууга багытталган.
• Эки палаталуу парламенттин жоюлушу: Мажилис жана Сенаттын ордуна бир палаталуу парламент — Курултай киргизилет. Ал пропорционалдык тутум (партиялык тизме) боюнча гана шайлануучу 145 депутаттан турат.
• Шайлануучулук: Эксперт парламенттеги президенттик квоталардын жоюлушун маанилүү жетишкендик деп атады — эми мыйзам чыгаруу органы толугу менен жарандардын добуш берүүсү аркылуу түзүлөт.

Аялдар жана азчылыктар үчүн квоталар

Талкуунун жүрүшүндө жаңы парламентте калктын аялуу катмарынын өкүлчүлүгү тууралуу маселе көтөрүлдү. Мирлан Медетов Казакстанда квоталоо тутуму сакталып жана мыйзам түрүндө бекитилгенин түшүндүрдү.

Саясий партиялар төмөнкү категориялар үчүн 30 пайыздык өкүлчүлүктү камсыздоого милдеттүү:

• аялдар;
• жаштар;
• улуттук азчылыктар;
• майыптыгы бар адамдар (мисалы, парламенттин учурдагы курамында алар 4 мандатты ээлеп турушат).

Вице-президент институту жана бийликтин мураскерлиги

Эң көп талкууланган жаңылыктардын бири — вице-президенттик кызматтын киргизилиши болду. АКШдагы ушул сыяктуу моделден айырмаланып, Казакстанда бул (парламенттин макулдугу менен) дайындалуучу кызмат болот.

Президент кызматтан кеткен учурда бийликти өткөрүп берүү тартиби:

1. Ыйгарым укуктар вице-президентке өтөт жана ал жаңы шайлоо өткөнгө чейин мамлекет башчысынын милдетин аткарат.
2. Шайлоо эки айдын ичинде дайындалып, өткөрүлүшү керек.
3. Эгерде вице-президент милдетин аткара албаса, бийлик Курултайдын спикерине, андан кийин премьер-министрге өтөт.

Жаңы органдар жана жарандардын укуктары

Казакстанда Элдик Кеңеш түзүлүүдө — бул мыйзам чыгаруу демилгесине жана референдумдарды өткөрүүнү сунуштоо укугуна ээ болгон консультативдик орган. Эксперт бул институттун Кыргызстандагы Элдик Курултай менен окшоштугун белгиледи.

Ошондой эле реформа жарандардын укуктук корголушун күчөттү. Конституцияда төмөнкүлөр расмий түрдө бекитилди:

• «Миранда эрежеси» (кармалган учурда укуктарын түшүндүрүү);
• кармалган учурдан тартып юридикалык жардам алуу укугу;
• аткаминерлердин мыйзамсыз аракеттеринен келтирилген зыянды мамлекет тарабынан толтуруп берүү укугу.

Мирлан Медетов реформаны Казакстандын институционалдык салттарга жана коомдун заманбап талаптарына таянып, кыйла туруктуу укуктук мамлекетти куруу аракети деп жыйынтыктады. Учурдагы парламент 2026-жылдын июлуна чейин ишин улантат, андан соң өлкөдө жаңы Курултайга шайлоо өтөт.