Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров Жанарбек Акаевди Ош шаарынын мэри кызматына дайындоо жөнүндө жарлыкка кол койду. Бул тууралуу мамлекет башчысынын басма сөз кызматы расмий билдирди.

Кадрдык алмашуулар 19-февралда мурдагы калаа башчысы Жеңишбек Токторбаевдин өз каалоосу менен кызматтан кеткени белгилүү болгондон кийин орун алды. Тиешелүү жарлыкка да президент кол койгон.

Парламентте иштеген убагында Жанарбек Акаев бир катар резонанстуу демилгелери жана сөз эркиндиги, адам укуктары жана социалдык маселелер боюнча катуу позициясы менен эсте калды. Reporter.kg редакциясы саясатчынын депутат кезиндеги эң эсте каларлык сөздөрүн жана аракеттерин топтоду.

Сөз эркиндиги жана көз карандысыз ММКларды коргоо

Акаевдин күн тартибиндеги негизги темалардын бири ар дайым журналисттерди коргоо болгон. 13-октябрда «Азаттык», «Клооп» жана Kaktus.Media басылмаларын жабуу талабы менен митингдер өтүп жатканда, депутат парламент трибунасынан президенттин жана өкмөттүн өкүлүнө кайрылган.

«Конституцияда сөз эркиндигинин кепилдиги бар. Тилекке каршы, акыркы күндөрү айрым кесиптештерибиз жана коомдук ишмерлер көз карандысыз ММКларды каралап, ишмердүүлүгүнө тоскоолдук кылып жатышат. Биз буга эч качан жол бербешибиз керек», — деп билдирген ошондо Акаев.

Ал сөз эркиндиги — бул кыргызстандыктар сыймыктанган башкы жетишкендик экенин баса белгилеп, мурдагы бийликтердин жана президенттердин ММКларды каралоо аракеттери эч кандай натыйжа бербегенин эске салган.

«Бийлик убактылуу. Бул жерде көз карандысыз басылмаларды каралагандар кызматтан кеткенден кийин ошол ММКлардын босогосун тозуп, өздөрүнөн интервью алууну суранганын көргөм. Чек арадагы жаңжалдарда маалыматтык саясатты ишке ашырууда ким пайдалуу болду? Бул көз карандысыз медиалар, журналисттер жана блогерлер болгон, алар маалыматтык согушта жеңип чыгышкан», — деп белгилеген ал.

2024-жылдын январында «Айт Айт Десе», Temirov Live жана 24.kg басылмаларынын кызматкерлерин тинтүү жана суракка алуу боюнча комментарий берип жатып, Акаев болуп жаткан окуяны «сөз эркиндигине түз чабуул» жана ИИМдин демократияга болгон начар мамилесинин далили деп атаган. Кийинчерээк, 17-апрелде ал өлкө үчүн репутациялык тобокелдиктерди жүйө келтирип, кармалган журналисттерди үй камагына чыгарууну суранган.

«Кыргызстанда бизнести бөлүшпөйт»

Депутаттын ишиндеги дагы бир жаркын тема өлкөнүн экономикалык көз карандысыздыгын коргоо болду. Жогорку Кеңештин жыйынында Акаев РФ өкмөтүнүн төрагасы Михаил Мишустиндин «КРдагы орусиялык компанияларга административдик басым көрсөтүүгө» тынчсыздануусун билдирип, Министрлер кабинетинин башчысы Адылбек Касымалиевден инвесторлорду коргоону суранган билдирүүсүнө комментарий берди.

Жанар Акаев Кыргызстанда бардык инвесторлор — жергиликтүүбү, орусиялыкпы, түркиялыкпы же кытайлыкпы — баары тең экенин жана бизнести эч ким бөлбөй турганын айтты.

«Мен орусиялык компаниянын менеджерлери РФ өкмөтүнө бурмаланган маалымат беришкен деп ойлойм. Бул компания кызмат көрсөтүү үчүн бааны жасалма түрдө көтөргөнү баарына маалым. Алар айдоочулардан кирешесинин 21 пайызына чейин алып турушкан, ал эми алардын системасында 100 миңден ашык айдоочу катталган», — деп билдирди депутат.

Ал УКМК жана МСК бул компания тарабынан салык жашыруу фактыларын далилдегенин, ал бюджетке 100 миллион сомдон ашык каражат төлөп бергенин белгиледи. Акаев ошондой эле ошол эле компания социалдык долбоорлорго 6,5 миллион доллар бөлгөн Казакстанды мисал келтирип, ал эми Кыргызстанда мындай активдүүлүк байкалбаганын айтты.

Салыкчылардын иши жана өкмөттүн жоопкерчилиги

Акаев Салык кызматындагы коррупция боюнча чуулгандуу иште да принципиалдуу позицияны карманды. Парламенттин жыйынында ал Министрлер кабинетинин башчысынын милдетин аткаруучу Адылбек Касымалиев электрондук товардык-транспорттук коштомо кагаздар (ЭТТК) менен болгон көз боемочулуктар үчүн жоопкерчиликти тең бөлүшүшү керектигин билдирди.

Депутат коррупциялык схемадан келтирилген зыян, УКМКнын башчысы Камчыбек Ташиевдин маалыматы боюнча, 30 миллиард сомду түзгөнүн (мурда 3,2 миллиард деген сан айтылган) эске салды.

«Сиз экономика, каржы, салык тармагын тейледиңиз. Биринчи вице-премьер-министр болдуңуз. Сиздин жетекчилигиңиз алдында салыкчылар ири зыян келтирди. Сиз да жоопкерчилик тартышыңыз керек деп эсептейм», — деп кайрылды Акаев Касымалиевге.

Эске салсак, 2024-жылдын декабрында УКМК Бишкектин төрт райондук салык башкармалыгында массалык камоолорду жүргүзгөн. Төрт жетекчи жана 30га жакын кызматкер кармалган. УКМК башчысы Камчыбек Ташиевдин билдирүүсүнө ылайык, мекемеде электрондук коштомо кагаздар (ЭТТК) менен байланышкан коррупциялык схема аныкталып, андан келтирилген зыян 3,2 миллиард сомду түзгөн.

ӨКУ (НКО) жөнүндө мыйзам жана жарандардын укуктары

Депутат коммерциялык эмес уюмдардын ишмердүүлүгүн чектеген мыйзам чыгаруу демилгелерин бир нече жолу сындаган. Пресс-конференцияда ал парламент реалдуу иштин ордуна укуктарды жана эркиндиктерди чектөөгө күч коротуп жатканын белгилеген.

«Мыйзам долбоорунда ӨКУлардын ишмердүүлүгүн текшерүү татаалдаштырылган. Орусияда ушундай эле мыйзам кабыл алышып, уюмдардын жарымы жабылууга аргасыз болду», — деп эскерткен Акаев жарандык сектордун маанилүүлүгүн белгилеп.

Кемпир-Абад иши боюнча позициясы

Жанар Акаев Кемпир-Абад иши боюнча фигуранттарды бошотуу маселесин дайыма көтөрүп келген. Комитеттердин жыйынында ал башкы прокурордун көңүлүн тергөө башталгандан бери беш ай өтсө да, кармалгандардын күнөөсүнүн далилдери жок экенине бурган.

Reporter.kg маалымкаты: 2022-жылдын октябрында тергөө органдары массалык башаламандыктарды уюштурууга даярдык көрүү фактысы боюнча кылмыш ишин козгогон. Ага 20дан ашык адам — саясатчылар, жарандык активисттер жана блогерлер, «Кемпир-Абадды коргоо комитетине» киргендер фигурант болушкан. Камоолор Өзбекстан менен чек араны делимитациялоо жөнүндө келишимди талкуулоо жана ратификациялоо учурунда болгон.

Социалдык маселелер жана жарандарга жардам

Парламентарий болуп туруп, Акаев курч социалдык көйгөйлөрдү көтөргөн:

Жөлөкпулдун өлчөмү: Бюджетти талкуулоодо ал аз камсыз болгон үй-бүлөлөргө төлөмдөрдү көбөйтүүнү талап кылган.

«Биз бюджеттин профицити жөнүндө айтып жатабыз. Бирок бул өзгөрүүлөрдү жарандар сезе алгыдай болушу маанилүү. Бир кап ун 1,6 миң сом турганда, балага болгону 1,2 миң сом жөлөкпул төлөнүүдө. Жөлөкпулдун өлчөмүн көбөйтүү жана аны дайындоо ыкмаларын кайра карап чыгуу зарыл, адамдар бюрократиядан чарчады», — деп баса белгилеген депутат.

Мектептеги зордук-зомбулук: Ысык-Көл облусунда, Токмокто жана Ноокатта өспүрүмдөрдүн мушташтан каза болгон кайгылуу окуяларынан кийин, Акаев өкмөт башчысынан чукул кеңешме өткөрүүнү талап кылган.

«Өнүккөн өлкөлөрдө бир баланын өлүмү — улуттук трагедия. Бизде болсо статистика катары мамиле кылышат», — деп нааразы болгон депутат.

Айдоочуларга жардам: Декабрда Алай районундагы ашууларда кар жааганына байланыштуу 100гө жакын оор жүк ташуучу унаанын айдоочулары тыгылып калганда, Акаев алар менен байланышып, техниканын жетишсиздигин жана жайкы дөңгөлөк менен жүргөн транспорттор жараткан көйгөйлөрдү белгилеп, өкмөттү жана ӨКМди кырдаалга кийлигишүүгө чакырган.

Ошондой эле, «Альянс» фракциясынын лидери катары Жанар Акаев 12-сентябрда УКМК тарабынан депутат Гүлкан Молдобекованын кабинетинде жүргүзүлгөн резонанстуу тинтүү боюнча түшүндүрмө берген. ММКларда анын кабинетинде белгисиз эркек кишинин кармалган видеосу талкууланып жатканда, Акаев парламент трибунасынан тергөө иштери Молдобекованын өзүнө тиешеси жок экенин, ал учурда депутат Өзбекстанда иш сапарда болгонун билдирген.

«Бул такыр башка маселе, Молдобековага анын эч кандай тиешеси жок», — деп баса белгиледи ал, күч түзүмдөрүнүн депутатка карата дооматы жок экенин айтып.

Өмүр баяны

Түштүк борбордун жаңы мэри 39 жашта. Ал 1986-жылы 13-декабрда Ош облусунун Алай районундагы Кабылан-Көл айылында туулган. Ал белгилүү журналист, коомдук ишмер жана Жогорку Кеңештин бир нече чакырылышынын депутаты.

Билими жана эмгек жолунун башталышы:

• 2011-жылы Ош мамлекеттик университетинин кыргыз филологиясы жана журналистика факультетин аяктаган.
• Эмгек жолун медиа тармагында баштаган: 2008-жылдан 2014-жылга чейин «Азаттык» радиосунун кыргыз кызматында иштеген. Бул мезгилде Ош облусу боюнча аймактык кабарчы, Бишкек бюросунун кабарчысы болгон, ошондой эле Прагадагы башкы кеңседе эмгектенген. Популярдуу «Азаттык+» жана «Ыңгайсыз суроолор» телеберүүлөрүнүн алып баруучусу болгон.

Саясий ишмердүүлүгү:

• 2015-жылдын февралынан августуна чейин Кыргыз Республикасынын Президентинин басма сөз катчысы кызматын аркалаган.
• 2015-жылдын 4-октябрында КСДПнын (Кыргызстан социал-демократиялык партиясы) тизмеси менен Жогорку Кеңештин VI чакырылышынын депутаты болуп шайланган.
• VI чакырылыштагы парламентте (2015–2017-жж.) Социалдык маселелер, билим берүү, илим, маданият жана саламаттыкты сактоо боюнча комитеттин төрагасынын орун басары болгон.
• 2017-жылдын 24-мартында саясий пикир келишпестиктерден улам КСДП фракциясынан чыгарылган.
• 2021–2025-жылдары — Жогорку Кеңештин VII чакырылышынын депутаты.
• 2025-жылдын декабрында VIII чакырылыштын депутаты болуп шайланган, бирок Түштүк борбордун мэри кызматына дайындалганына байланыштуу мандатын тапшырды.