Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров «Унаа» мамлекеттик ишканасына пландан тышкары барып, жарандар жана мекеменин жетекчилиги менен жолугушуу өткөрдү. Мамлекет башчысы түзүмдүн ишин кескин сындап, жылдар бою коррупциялык схемалар болгонун жана айдоочуларды даярдоонун сапаты төмөн экенин билдирди.

Коррупция жана көмүскө схемалар

Иш сапардын жүрүшүндө президент «Унаа» ишканасы көп жылдан бери коррупциянын очогу болуп келгенин белгиледи. Жетекчилер байма-бай алмашып, айрымдары укук бузуулар үчүн кармалганы менен, саясий эрктин жоктугунан системалык көйгөйлөр чечилбей келген.

Садыр Жапаровдун айтымында, мекемеде айдоочулук күбөлүктөрдү мыйзамсыз сатуу гүлдөп турган. Мурда күбөлүктү мыйзамсыз алуунун баасы 1 миң долларга чейин жетсе, учурда абийирсиз ортомчулар 2 миң долларга «тез» кызмат көрсөтүүнү сунуштап жатышат.

«Мурда мекеме колдон колго өтүп, бир дагы түзүм толук кандуу реформа жүргүзө алган эмес, күч да, дух да, эрк да жеткен эмес. Анткени тартипке келтирилсе, бирөөлөрдүн чөнтөгүнө түшкөн пайда токтоп калмак», — деп баса белгиледи президент.

Коррупцияны түп-тамырынан жоюу үчүн мекеме Президенттин иш башкармалыгынын карамагына өткөрүлдү. Жаңы жетекчиликтин алдына толук ачык-айкын жана санариптешкен тутумду түзүү тапшырмасы коюлду.

Жасалма интеллект жана окутуунун сапаты

Мамлекет башчысы экзамен тапшыруу процессине жасалма интеллектти (ЖИ) киргизүүнүн аркасында тааныштар аркылуу күбөлүк алуу тажрыйбасы толугу менен токтотулганын билдирди. ЖИ адам факторун жокко чыгарат, эми билими жок туруп күбөлүк алуу мүмкүн эмес.

Президент айрым жарандар экзаменди 20 жолу аракет кылганда да тапшыра албай жатканын мисал келтирди.

«Мурда мындай адамдар эмне болсо да күбөлүк сатып алышчу. Азыр бул мүмкүн эмес, жасалма интеллект эч кимди өткөрбөйт», — деп белгиледи Жапаров.

Өлкөдөгү 275 жеке менчик автомектеп да сынга кабылды. Президенттин пикиринде, алардагы билим берүү деңгээли канааттандырарлык эмес, көп учурда процесс унаанын техникалык түзүлүшүн практика жүзүндө үйрөтпөстөн, сүрөттөрдү көрсөтүү менен гана чектелген. Мамлекет башчысы совет доорундагы ДОСААФ системасын мисал келтирди, анда окуу алты айга созулуп, механика деталдуу түрдө үйрөтүлгөн.

Ушуга байланыштуу мамлекет мыйзамсыз менчиктештирилип кеткен ДОСААФ объектилерин кайтаруу процесси башталганын билдирди. Белгиленгендей, буга чейин генералдардын бири 70тен ашык объектти өзүнө ыйгарып алып, алардын бир бөлүгүн сатып жиберген, бир бөлүгүн ижарага берген.

Реформаларга түрткү болгон кайгы

Кабыл алынып жаткан чаралардын катаалдыгын түшүндүрүп жатып, Садыр Жапаров чогулгандарга жол кырсыктарына байланыштуу башынан өткөргөн жеке кайгысы менен бөлүштү.

Мамлекет башчысы анын иниси жубайы менен мас айдоочунун айынан каза болуп, унаадагы төрт бала аман калганын айтып берди. Ошондой эле 2019-жылдын август айында жол кырсыгынан президенттин тун уулу, 27 жаштагы Дастан Садыр уулу каза болгон. Ал мотоцикл айдап бара жаткан учурда, автоунаанын айдоочусу жол эрежелерин одоно бузуп, кош сызыкты кесип өтүп, аны сүзүп алган.

«Мындай окуялар миңдеп саналат», — деди президент. Ал реформалар келечек муундун коопсуздугун жана өмүрүн сактоого багытталганын баса белгиледи.

Жаңы функциялар жана депутаттардын сынына жооп

Тутумду реформалоонун алкагында президент техникалык кароо жөнүндө жарлыкка өзгөртүүлөрдү киргизүүгө кол койду. Техникалык кароону уюштуруу функциялары ИИМден Президенттин иш башкармалыгына караштуу Транспорт каражаттарын жана айдоочулук курамды каттоо боюнча мамлекеттик агенттигинин карамагына өткөрүлдү. Бул коррупциялык тобокелдиктерди жоюу жана мамлекеттик көзөмөлдү күчөтүү максатында жасалды.

Ошондой эле Садыр Жапаров реформаларды сындаган Жогорку Кеңештин депутаттарына кайрылды. Ал эл өкүлдөрүн популизмден алыс болууга, сүйлөрдөн мурун маселени терең изилдөөгө жана аткаруу бийлигин негизсиз айыптабай, өкмөт менен коомчулуктун катышуусунда ачык талкууларды уюштурууга чакырды.

«Эгер эч нерсени өзгөртпөсөк, адамдар жол кырсыктарынан кырыла берет. Ошондуктан биз кырдаалды көзөмөлгө алдык жана толук тартипке келтиребиз», — деп жыйынтыктады мамлекет башчысы.

Эске салсак, айдоочуларды даярдоо тутумун түп-тамырынан реформалоо пландары тууралуу Президенттин иш башкармалыгынын жетекчиси Каныбек Туманбаев 2025-жылдын ноябрында эле билдирген. Анда мамлекет жеке автомектептерди жаап, аларды мамлекеттик мекемелерге алмаштыруу менен окутууга монополия киргизүү ниетинде экени айтылган. Жарыяланган концепцияга ылайык, 2026-жылдан тарта айдоочулук курсту 14 айга чейин узартуу жана аны 11-класстан баштап мектеп программасына киргизүү пландалууда. Бул болочок айдоочулардын жылдын бардык мезгилинде унаа айдаганды үйрөнө алуусуна шарт түзөт.

Ошондой эле реформа документтерди жаңыртууну да камтыйт. Эл аралык үлгүдөгү 10 жылдык мөөнөткө берилүүчү айдоочулук күбөлүктөрдү киргизүү жана «Түндүк» тутумуна интеграцияланган пластик техникалык паспортторго өтүү ишке ашууда. Бийлик өкүлдөрү күбөлүк берүү мамлекеттин толук көзөмөлү астында расмий окуудан өткөндөн кийин гана мүмкүн болорун баса белгилешкен.