Жогорку Кеңештин депутаты Марлен Маматалиев республикада жынысты юридикалык жана медициналык жактан өзгөртүүгө толук тыюу салууга багытталган түзөтүүлөр топтомун коомдук талкууга алып чыкты. Мыйзам долбоору Үй-бүлө кодексине, ошондой эле «Жарандык абалдын актылары жөнүндө» жана «Жарандардын саламаттыгын сактоо жөнүндө» мыйзамдарга өзгөртүүлөрдү киргизүүнү сунуштайт. Анда биологиялык жыныс инсандын жападан-жалгыз мүмкүн болгон жана өзгөрүлгүс макамы катары иш жүзүндө бекитилет.

Биология — жападан-жалгыз критерий

Документтин негизги идеясы — адамдын жынысы төрөлгөндөгү биологиялык (анатомиялык жана генетикалык) белгилери боюнча гана аныкталат. Жарандык абалдын актыларындагы «жынысы» деген графадагы жазуу биротоло (акыркы) деп жарыяланат.

Долбоорго ылайык, бул жазууну эч кандай шартта: жарандын каалоосу боюнча да, жасалган процедуралар тууралуу медициналык маалымкаттардын негизинде да, ал тургай соттун чечими менен да өзгөртүүгө мүмкүн болбойт. Мыйзам жол берген бирден-бир өзгөчөлүк — ЗАГС кызматкерлери баштапкы каттоону жүргүзүүдө кетирген техникалык каталарды же так эместиктерди оңдоо гана саналат. Муну менен жынысты юридикалык жактан өзгөртүүгө жана өзгөртүлгөн гендердик маркер менен жаңы документтерди алууга толук тыюу салынат.

Медициналык чектөөлөр

Демилге саламаттык сактоо тармагына да тиешелүү. Мыйзам долбоору жынысты өзгөртүүгө (трансгендердик өтүү) багытталган ар кандай медициналык кийлигишүүлөргө түз тыюу салат. Бул хирургиялык операцияларга да, гормоналдык терапияга да тиешелүү.

Дарыгерлер жыныстык таандыктыкты коррекциялоону бир гана учурда: балдардын жыныстык өнүгүүсүнүн тубаса аномалияларын дарылоодо жүргүзө алышат. Бирок бул үчүн да процедураларды так сактоо — дарыгерлер комиссиясынын корутундусу жана соттун тиешелүү чечими талап кылынат.

Үй-бүлө жана балдарды тарбиялоо

Үй-бүлөлүк мыйзамдарга олуттуу өзгөртүүлөрдү киргизүү сунушталууда. Кыргызстанда нике төрөлгөндөгү биологиялык белгилери боюнча аныкталган эркек менен аялдын ортосундагы биримдик катары гана таанылат. Мыйзам долбоорунда «эне» — биологиялык аял, ал эми «ата» — биологиялык эркек боло алары так жазылган. Бул трансгендер адамдардын никеге туруу же балдарды асырап алуу мүмкүнчүлүгүн автоматтык түрдө жокко чыгарат.

Жашы жете электерди коргоого өзгөчө көңүл бурулган. Балдардын жыныстык өзүн-өзү таанып-билүүсүн өзгөртүүгө же аларда жынысты өзгөртүү мүмкүнчүлүгү жөнүндө түшүнүктү калыптандырууга багытталган ар кандай аракеттерге тыюу салынат. Ата-энелерге балдарды алардын биологиялык жынысына так ылайык тарбиялоо милдети жүктөлөт.

Демилгечинин жүйөлөрү

Маалымкат-негиздемеде Марлен Маматалиев мыйзам долбоору үй-бүлө институтун коргоо жана улуттук-маданий өзгөчөлүктү сактоо үчүн иштелип чыкканын баса белгилейт. Автор кыргыз элинин салттарына таянат, мында эркек жана аял түшүнүктөрү фундаменталдык мүнөзгө ээ, бул атүгүл фамилиялар тутумунда да («уулу» жана «кызы») чагылдырылган.

Депутаттын пикиринде, жынысты өзгөртүү мүмкүнчүлүгү укуктук башаламандыкты жана улуттук коопсуздук үчүн тобокелдиктерди жаратат. Атап айтканда, армияга чакырууда (жынысын өзгөртүү аркылуу кызматтан качуу) жана пенитенциардык тутумда (жаза өтөө жерин аныктоо) суроолор жаралат. Мындан тышкары, демилгечи эл аралык спорттогу теңсиз атаандаштыкка байланыштуу көйгөйлөргө шилтеме жасайт. Мыйзамдын кабыл алынышы, автордун ою боюнча, учурдагы укуктук боштукту жоюп, салттуу баалуулуктардын бүдөмүктөнүшүнүн алдын алышы керек.