Парламентте Токтогул районуна жана Жазыкечуу айылына Токтогул ГЭСи менен суу сактагычтын курулушунан келтирилген зыян үчүн жыл сайын төлөнүүчү компенсацияны 70 миллион сомдон 358 миллион сомго чейин көбөйтүү сунушталууда. Тиешелүү мыйзам долбоорун Жогорку Кеңештин депутаттарынын тобу иштеп чыккан.

Компенсация көп жылдан бери төлөнүп келет. 1999-жылдан 2002-жылга чейин анын көлөмү жылына 16,8 миллион сомду, 2003-жылдан 2016-жылга чейин 43 миллион сомду түзгөн. 2016-жылдан бери 70 миллион сом төлөнүп келет. Мыйзам долбоорунун авторлору бул сумма он жыл мурда белгиленгенин жана азыркы бааларга, ошондой эле аймактын муктаждыктарына жооп бербей калганын белгилешет.

Токтогулга эмне үчүн компенсация төлөнөт?

Мунун себеби Токтогул ГЭСи менен суу сактагыч курулган мезгилге барып такалат. Суу сактагычты түзүү үчүн чоң аймактар суу алдында калган. Мыйзам долбоорунун маалымкат-негиздемесиндеги маалыматтарга ылайык, 33 миң гектар айыл чарба жери суу алдында калган. Анын 13,4 миң гектары сугат айдоо жерлери болгон.

Суу алдында 26 калктуу конуш жана 4 миңден ашык үй чарбасы калган. Бул санга чарбалык, өндүрүштүк жана башка объектилер кирбейт. 18 миңден ашык адамды көчүрүүгө туура келген. Азыр документтин авторлорунун маалыматы боюнча, бул аймактарда 108 миңден ашык адам жашайт.

Мыйзам долбоорунун авторлору бийлик жоголгон айыл чарба жерлеринин ордун толтурууга тийиш болгонун белгилешет. Бирок муну толук ишке ашыруу мүмкүн болгон эмес. Суу алдында калган жерлердин ордуна өздөштүрүү пландалган 15,8 миң гектар айдоо жеринин 6,3 миң гектары гана компенсацияланган. Мындан тышкары, жаңы жерлердин түшүмдүүлүгү төмөн болгон. Алар чакан тилкелерде жайгашып, суу менен жетиштүү камсыздалган эмес. 6,3 миң гектардын 4,4 миң гектарын насостук станциялардын жардамы менен сугарууга туура келет.

Мыйзам долбоорунун авторлорунун баалоосу боюнча, элдин тоолуу жана дыйканчылыкка анча ылайыктуу эмес жерлерге көчүрүлүшү айыл чарба өндүрүшүнүн кыскарышына жана жашоо шарттарынын начарлашына алып келген. Айрым калктуу конуштарда азыркыга чейин мектептер, бала бакчалар жана медициналык мекемелер жетишсиз. Ичүүчү суу маселеси да чечиле элек.

1995-жылдагы баа менен эсептегенде, түшүмдүү жерлердин жоголушунан келтирилген жылдык зыян эле 130,1 миллион сомго бааланган. Ал эми ГЭС менен суу сактагычтын курулушунан келтирилген жалпы материалдык зыян 2006-жылга карата болжол менен 2,51 миллиард сом деп бааланган. Ошол эле учурда маалымкатта экологиялык зыян ушул күнгө чейин толук баалана электиги айтылат.

Компенсация төлөө системасы кантип пайда болгон?

Зыяндын ордун толтуруу маселеси совет мезгилинде эле көтөрүлгөн. 1982 жана 1988-жылдары Кыргыз ССРинин Министрлер Совети суу алдында калган жерлер жана объектилер үчүн компенсация төлөө, ошондой эле Токтогул районун өнүктүрүү боюнча чечимдерди кабыл алган. Бирок анда каралган иш-чаралар толук аткарылган эмес.

1998-жылы Кыргызстанда Токтогул ГЭСи менен суу сактагычтын курулушунан келтирилген зыянды компенсациялоо жөнүндө өзүнчө мыйзам кабыл алынган. Токтогул району жана Жазыкечуу айылы өзгөчө мамлекеттик камкордуктагы аймактар деп жарыяланган.

Компенсациялык каражаттарды башкаруу үчүн ар кайсы жылдары атайын түзүмдөр иштеген. Атүгүл «Токтогул районунун жана Кара-Көл шаарынын Жазыкечуу айылынын атайын фонду» мамлекеттик ишканасы түзүлгөн. Кийинчерээк ал атайын эсептин каражаттарын башкаруу боюнча дирекция деген мамлекеттик мекемеге өзгөртүлгөн.

Акча ар бир тургунга түздөн-түз берилбейт. «Электр станциялары» ААК жыл сайын компенсацияны Токтогул району менен Жазыкечуу айылынын атайын эсебине которот. Бул каражаттар гидроэнергетикалык объектилерди куруудан жана эксплуатациялоодон жабыркаган аймактардын көйгөйлөрүн чечүүгө, анын ичинде инфраструктураны жана ирригацияны өнүктүрүүгө жумшалат.

Эмне үчүн 70 миллион сом жетишсиз болуп калды?

Жылдык компенсациянын азыркы көлөмү — 70 миллион сом — 2016-жылдан бери өзгөргөн эмес. Мыйзам долбоорунун авторлору он жыл ичинде бул сумма иш жүзүндө өз баасын жоготту деп эсептешет. Курулуш материалдары, жол иштери, коммуналдык жана социалдык объектилерди куруу, медициналык жана билим берүү кызматтары кымбаттаган.

Өзүнчө көйгөй — айыл чарбасын суу менен камсыз кылуу.

Маалымкат-негиздемеде 2011–2015 жана 2017–2026-жылдарга карата ирригацияны өнүктүрүү боюнча мамлекеттик программаларга өлкө боюнча жалпы баасы 63,7 миллиард сом болгон 68 объект киргизилгени айтылат. Бирок Токтогул району менен Жазыкечуу айылындагы долбоорлор бул программаларга кирбей калган.

Эми бул аймактардагы керектүү суу чарба объектилерине алдын ала эсептөөлөр боюнча 2,2 миллиард сомго жакын каражат талап кылынат. Мисалы, 1,8 миң гектар жерди суу менен камсыздай турган «Кемпир-Өлдү» каналын курууга 340 миллион сомдон ашык каражат кетиши мүмкүн. 3 миң гектар жер үчүн «Чоң-Кайрак» каналына 290 миллион сомго жакын, ал эми 10 миң гектар жер үчүн «Сары-Талаа» каналына дагы 250 миллион сом керектелет.

Башкача айтканда, азыркы 70 миллион сом бир эле ири долбоорду ишке ашырууга да жетпейт.

Азыр эмнени өзгөртүү сунушталууда?

Негизги өзгөртүү — жылдык компенсацияны 70 миллион сомдон дароо 358 миллион сомго чейин көбөйтүү. Ошентип, төлөм беш эседен ашык көбөйөт же жылына кошумча 288 миллион сом бөлүнөт.

Бул чыгымдардын булагы да өзгөрөт. Азыр 70 миллион сом Токтогул ГЭСинин чыгымдарына киргизилет. Эми депутаттар жылдык компенсацияны 358 миллион сомго чейин көбөйтүүнү сунуштап жатышат. Аны мурдагыдай эле «Электр станциялары» ААК төлөйт, бирок чыгымдар эки каскадга — Токтогул жана Таш-Көмүр ГЭСтеринин каскаддарына бөлүштүрүлөт.

«Электр станциялары» ААК бул сумманы жыл сайын Токтогул району менен Жазыкечуу айылынын атайын эсебине которуп турууга тийиш. Мындан тышкары, 358 миллион сом өзгөрбөс сумма болуп калбайт. Аны жыл сайын инфляциянын деңгээлине жараша индексациялоо сунушталууда.

Бул чыгымдар тиешелүү ГЭС каскаддары өндүргөн электр энергиясынын өздүк наркына киргизилип, электр энергиясынын тарифинин түзүмүн аныктоодо эске алынат. Ошол эле учурда мыйзам долбоорунун авторлору республикалык бюджеттен кошумча чыгым талап кылынбай турганын белгилешет.

Көбөйтүлгөн компенсацияны ирригациялык объектилерди курууга жана реконструкциялоого, калкты суу менен камсыздоого, социалдык жана инженердик инфраструктураны өнүктүрүүгө жумшоо пландалууда. Авторлор жаңы сугат жерлерин өздөштүрүү жумуш орундарын түзүүгө жана айыл чарбасын өнүктүрүүгө да мүмкүнчүлүк берет деп эсептешет.

Наргиза ТОКОЕВА