Эксклюзив

Евразиядагы коопсуздук: ЖККУнун альтернативасы эмне үчүн жок?

16.11.2026 | 15:48
Евразиядагы коопсуздук: ЖККУнун альтернативасы эмне үчүн жок? — Новости Кыргызстана

Евразия мейкиндигинде коопсуздукту камсыз кылуунун жаңы түзүмүн түзүү механизмдери ноябрь айынын биринчи он күндүгүндө Минск жана Москва шаарларында өткөн ири эл аралык форумдардын негизги темасы болду. Беларусь президентинин, Жамааттык коопсуздук келишим уюмуна (ЖККУ) мүчө өлкөлөрдүн тышкы иштер министрлеринин жана эл аралык эксперттик коомчулуктун деңгээлинде өткөн талкуулардын башкы жыйынтыктарынын бири — аймактык коопсуздукту камсыз кылууда ЖККУга альтернатива жок деген тыянак болду.

Минскидеги коопсуздук баш катырмасы

Минск форумунун аталышында «Эл аралык башаламандыкты жеңүү: Евразиядагы коопсуздуктун баш катырмасын чогулта алабызбы?» деген риторикалык суроо камтылган.

Бул суроого дүйнөнүн 50 өлкөсүнөн келген 600дөн ашык катышуучу жооп берүүгө тийиш эле. Белгилей кетсек, Евразия коопсуздугу боюнча төртүнчү жыл катары менен өткөрүлүп жаткан бул конференцияга быйыл рекорддук сандагы конок келди. Мурунку жылдары Беларустун борборуна болжол менен 300 делегат чогулчу. Бул жолку эл аралык иш-чарага катышуучулардын көп келиши Беларусь тарап сунуштаган Евразия коопсуздук хартиясынын канчалык актуалдуу экенин көрсөтөт.

Форумдагы талкууларда белгиленгендей, бүгүнкү күндө Европанын «архитекторлорунда» күчөп жаткан ар кандай аскердик жаңжалдарды турукташтыруу боюнча дүйнөлүк коомчулукка сунуш кыла турган эч нерсе жок. Минскке ЕККУнун башкы катчысы да Евразия диалогуна катышуу үчүн келгени бекеринен эмес. Ошол эле учурда Европа биримдигинин көптөгөн шаарларында социалдык-экономикалык кризистен улам массалык жана катуу көчө нааразылык акциялары өттү. Ал эми жергиликтүү аскердик аракеттерге байкоочу болуп тынчтыктын башкы кепили — БУУ калды. Ушуга байланыштуу Минскиде тиешелүү мекемелердин өкүлдөрү жана эксперттик коомчулук коопсуздуктун таптакыр жаңы координаттар системасын талкуулашты.

«Курал-жаракты көзөмөлдөө жана ишеним чаралары түрүндөгү коопсуздукту камсыз кылуу механизмдери иш жүзүндө талкаланды. Кансыз согуш учурунда глобалдык өзөктүк жаңжалдын туңгуюгуна түшүп калбоого жардам берген тең салмактуулук жана өз ара көзөмөл системасы иштебей калды», — деп билдирди Беларусь лидери Александр Лукашенко дүйнөдөгү окуяларга арналган баяндамасында.

Анын пикиринде, Батыш менен конструктивдүү диалог түзүүгө болгон үмүт эчак геосаясий солкулдоолорго жана жаңжалдарга алмашкан. «Тең укуктуу диалогдун ордуна өздөрүн агартылган демократиялар деп атагандардын саясий, экономикалык жана аскердик диктаты келди».

Лукашенко тынчтык процесстерине, анын ичинде миграция маселесине да көмөктөшпөгөн Батыштын катаал санкцияларына көңүл бурду.

«Беларусь эмне үчүн Евробиримдикти, Европаны мигранттардан коргошу керек деген жок дегенде бир себепти атагылачы. Эмне үчүн? Ар тараптуу санкциялык кысым шартында бизде ашыкча ресурстар да, бул санкцияларды киргизгендердин көйгөйлөрүн чечүүгө моралдык милдеттенмелер да жок. Уккула, силер бизди санкциялар менен муунтуп жатасыңар да, анан бизден силерди коргоону талап кыласыңар! Эгер көпүрөлөрдү бузуп салсаңар, анда бизден өткөөлдөрдү курууну талап кылбагыла. Санкциялар — беларус элинин мойнундагы сыйыртмак. Ошого карабастан силер бизден коргоону талап кылып жатасыңар. Андай болбойт», — деп белгиледи Беларусь президенти Батыш өлкөлөрү менен диалогдогу кызыл сызыктарды так белгилеп.

Беларусь лидеринин бул принципиалдуу позициясы Борбор Азия үчүн да актуалдуу. Батыш биздин аймактагы соода-экономикалык жана тышкы саясий процесстерге карата өзүнүн көз карашын таңуулоо максатында санкциялык күн тартибин сыноодон өткөрүүгө аракет кылууда. Бирок Евробиримдиктин өзү азырынча катаал санкцияларга кабылган орус отунунан баш тарта элек. Аскердик өңүттөн алганда, Брюссель бардык күч-аракетин Украина багытына топтоду. Ошол эле учурда Минскинин жаңы эл аралык форматтарды түзүү позициясын колдогон пикирлерди форумда Евробиримдиктин өкүлдөрү өздөрү да билдиришти.

«Кансыз согуштан кийинки Европанын коопсуздук архитектурасы НАТО өзүмчүлдүгүнө негизделгендиктен кыйрады. Минск эл аралык күн тартибине бирөөнүн коопсуздугу башка бирөөнүн аялуулугунун эсебинен камсыздалбашы керек деген формуланы кайтарып жатат. Бул — көп полярдуулуктун келечектеги хартиясынын негизи. Согуш маалыматтык чөйрөгө өттү. Нейротармактар, дипфейктер, бүтүндөй элдердин аң-сезимин манипуляциялоо. Бүгүн алгоритм куралдуу жаңжалды дипломаттар галстук тагынып үлгүргөнгө чейин эле тутандырышы мүмкүн. Маалыматтык эгемендүүлүк жашап калуунун негизги шартына айланды», — деп билдирди Германиядан келген саясатчы Вальдемар Гердт.

Евразиядагы коопсуздукту камсыз кылуу үмүтү биринчи кезекте ЖККУ менен байланышкан. Уюмдун ишмердүүлүгүнө арналган атайын сессияда Кыргызстандан келген эксперттик коомчулуктун өкүлдөрү аскердик өнөктөштүктү коомдук жана эксперттик күн тартибине киргизүү максатында уюмдун алкагында эксперттик жана медиа потенциалды активдештирүү зарылдыгын белгилешти. КМШнын түштүк чек араларынын коопсуздугуна биринчи кезекте жооп берген уюм аналитикалык түзүмдөр менен натыйжалуу кызматташтыкты түзүүгө көптөн бери муктаж болуп келген.

ЖККУ аналитикалык мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүдө

Минскидеги талкуулардын эстафетасын Москва улантты. Ал жерде биринчи жолу ЖККУнун алкагында «Көп полярдуу дүйнөдөгү жамааттык коопсуздук: бирдиктүү максат, жалпы жоопкерчилик» аттуу эл аралык форум өттү.

Москвадагы форум ЖККУ расмий протоколдордун жана аскердик машыгуулардын алкагынан чыгып жатканын көрсөттү. Коопсуздуктун эң актуалдуу маселелери боюнча мазмундуу программа жана талкуулар уюмдун катчылыгы тынчтыкты сактоо жана коопсуздуктун жаңы архитектурасын түзүү боюнча түз диалогго даяр экенин көрсөттү. Бул анын жоопкерчилик аймагында гана эмес, кеңири геосаясий мейкиндикте да маанилүү. Россиянын борборуна дүйнөнүн 71 өлкөсүнөн дипломатиялык мекемелердин, эл аралык уюмдардын, анын ичинде БУУнун, КМШнын, ШКУнун жана БРИКСтин өкүлдөрү, ошондой эле эксперттик жана академиялык чөйрөнүн катышуучулары келди.

ЖККУнун эксперттик-аналитикалык күн тартибиндеги масштабдуу өзгөрүүлөр уюмдун катчылыгынын жана жеке Башкы катчы Таалатбек Масадыковдун ишмердүүлүгүнүн жанданышы менен байланыштуу экени талашсыз. Ал форумдагы сөзүндө коркунучтарды аныктоо жана алдын алуу үчүн «тобокелдиктердин табиятын түшүнүү зарыл экенин, анткени алар акырындап чакырыктарга, андан соң коопсуздукка түздөн-түз коркунучтарга айланарын» белгиледи.

«Мындай түшүнүк болбосо, натыйжалуу жооп кайтаруу механизмдерин түзүү жана ишке киргизүү мүмкүн эмес. Биз тегерек столдорду, эксперттик жолугушууларды жана конференцияларды өткөрүп жатабыз. Бул жолугушуулардын баары биринчи кезекте өз ара түшүнүшүүнү бекемдөөгө жана конструктивдүү диалогду өнүктүрүүгө багытталган. Мындан тышкары, ЖККУнун аянтчасы бардыгы үчүн ачык экенин бир нече жолу белгилегем. Биз кызыкдар тараптардын баары менен диалогго даярбыз жана блоктук ой жүгүртүүнү карманбайбыз», — деп баса белгиледи уюмдун Башкы катчысы.

Бул контекстте анын коопсуздук бардыгы үчүн принципиалдуу мааниге ээ экенин, ошондуктан ал кагаз жүзүндөгү декларация бойдон калбашы керектигин белгилегени маанилүү болду. ЖККУ идеологиялык милдеттерди да калыптандырууга даяр экенинин мисалы катары Евразиялык эксперттик-аналитикалык платформанын бет ачары болду. Аны түзүү демилгесин КМШнын жана ШКУнун башкы катчылары колдошкон.

Кыргызстандын тышкы иштер министри Жээнбек Кулубаев да курчап турган дүйнөдө туруксуздук жана чыңалуу очоктору сакталып турганда бир дагы аймак, атүгүл бүтүндөй бир континент туруктуу узак мөөнөттүү өнүгүүгө үмүт арта албасын баса белгиледи.

«Бүтүндөй аймагыбыздын коопсуздугу үчүн Ооганстандагы кырдаал мурдагыдай эле өзгөчө мааниге ээ. Биздин жалпы максатыбыз — терроризмдин, экстремизмдин, баңгизат аткезчилигинин жана трансчек аралык кылмыштуулуктун булагы болбогон, тынч, туруктуу жана экономикалык жактан жашоого жөндөмдүү Ооганстан. Туруктуу натыйжаларга жалаң күч колдонуу же чектөө чаралары менен жетишүү мүмкүн эмес. Саясий диалогду, калкка гуманитардык колдоо көрсөтүүнү, экономиканы калыбына келтирүүнү, сооданы, транспорттук жана энергетикалык өз ара байланышты өнүктүрүүнү, ошондой эле Ооганстанды аймактагы тынчтык процесстерине тартууну айкалыштырган комплекстүү мамиле зарыл», — деди тышкы саясий мекеменин жетекчиси.

Өз кезегинде «Ой Ордо» аймактык демилгелер борбору «Ооганстан боюнча диалог: коопсуздук жана гуманитардык аспектилер» аттуу талкуу аянтчасында Тажикстандын Улуттук илимдер академиясынын өкүлү Зафар Сайидзода сунуштаган ЖККУнун катчылыгынын алдында Ооганстан боюнча атайын эксперттик топ түзүү демилгесин колдоду. Анткени бул өлкө ЖККУнун жоопкерчилик аймагындагы эң кооптуу чекиттердин бири бойдон калууда.

Reporter.kg үчүн атайын. Игорь Шестаков, саясат таануучу, «Ой Ордо» эксперттик демилгелер борборунун директору.

Теги: ЖККУ
Scroll to Top