Эл аралык чыңалуунун күчөшүнүн шартында Борбордук Азия мамлекеттер аралык туруктуулуктун жана конструктивдүү кызматташтыктын үлгүсү болуп калууда. Бул тууралуу ЖККУнун башкы катчысы Таалатбек Масадыков кечээ Москвада өткөн Жамааттык коопсуздукту камсыздоо боюнча эл аралык форумдун пленардык жыйынында сүйлөп жатып билдирди.

Ал өз сөзүндө дүйнөлүк саясаттагы өзгөрүүлөргө, жаңы куралдануу жарышына, эл аралык терроризмдин коркунучтарына, Иран жана Ооганстандын айланасындагы кырдаалга, ошондой эле евразиялык жаңы коопсуздук системасын калыптандыруу келечегине токтолду.

Борбордук Азия: чек ара талаштарынан кызматташтыкка карай

Масадыковдун айтымында, глобалдык тирешүүнүн күчөшүнө карабастан, акыркы жылдары Борбордук Азияда оң өзгөрүүлөр болду.
Аймактын мамлекеттери көп жылдык пикир келишпестиктерди жөнгө салууда жана мамлекеттер аралык мамилелерди чыңдоодо ийгиликтерге жетише алышты.

«Калыптанып жаткан көп уюлдуу дүйнөдө жалпысынан улуу Евразиянын ролунун чыңдалышынын шартында Борбордук Азия конструктивдүү мамлекеттер аралык кызматташтыктын үлгүсү болуп, туруктуулуктун жана динамикалуу өнүгүүнүн эталонуна айланууда. Борбордук Азия мамлекет башчыларынын саясий эрктүүлүгүнүн жана ырааттуу кадамдарынын аркасында чек ара талаштары артта калды», — деди ЖККУнун башкы катчысы.

Ал өнөктөштүк жана кооперация духу эскирип калган мамлекеттер аралык маселелерди тынчтык жолу менен чечүүнүн негизине айланганын баса белгиледи.

Масадыковдун пикиринде, эл аралык чыр-чатактар масштабдуу болуп, жөнгө салуунун салттуу дипломатиялык механизмдеринин иштеши оорлошуп жаткан шартта аймактагы оң өзгөрүүлөр өзгөчө мааниге ээ.

Ирандын айланасындагы аскердик каршылашуу тобокелдиктери

Масадыков ЖККУнун жоопкерчилик аймагына жакын жердеги коопсуздукка негизги коркунучтардын бири катары Жакынкы Чыгыштагы кырдаалдын курчушу мүмкүндүгүн атады.

«АКШ менен Израилдин Иранга каршы аскердик каршылашуусунун күчөшү коркунучу сакталууда. Бул ЖККУнун чек араларына түздөн-түз жакын жерде болуп жатат жана олуттуу кооптуу жагдайларды жаратат», — деп эскертти ал.

Башкы катчы дүйнөлүк жана аймактык деңгээлдеги тирешүүнүн күчөшү туруксуздук очокторунун уюмга мүчө мамлекеттердин чек араларына жакындашы менен коштолуп жатканын белгиледи.

Чыңалуунун дагы бир булагы катары ал НАТОнун айрым өлкөлөрүнүн Жамааттык коопсуздуктун Чыгыш Европа чөлкөмүнүн батыш чек араларына ядролук куралдарды жана аларды жеткирүү каражаттарын жайгаштыруу ниетин атады.

Анын баамында, мындай пландардын ишке ашышы Борбордук жана Чыгыш Европанын коопсуздугу үчүн олуттуу кесепеттерге алып келиши мүмкүн.

Куралдануу жарышы, жасалма интеллект жана жаңы коркунучтар

Эл аралык кырдаал жөнүндө сөз кылып жатып, Масадыков дүйнө терең геосаясий өзгөрүүлөрдү башынан кечирип жатканын билдирди. Анын айтымында, көп полярдуу дүйнөлүк тартиптин калыптанышы карама-каршылыктардын күчөшү, чыр-чатактардын кеңейиши жана эл аралык мамилелерди алдын ала болжолдоонун төмөндөшү менен коштолууда.

Ал аскердик чыгымдардын көбөйүшүнө жана курал-жарактын жаңы түрлөрүнүн өнүгүшүнө көңүл бурду.

«Биз дүйнөдө аскердик чыгымдардын болуп көрбөгөндөй секиригин жана “жамааттык Батыш” өлкөлөрүнүн экономикасынын милитаризацияланышын байкап жатабыз», — деди Масадыков.

Анын пикиринде, стратегиялык туруктуулуктун төмөндөшүнүн фонунда өзөктүк арсеналдарды өнүктүрүүгө жана массалык кыргын салуучу куралдардын жаңы түрлөрүн түзүүгө эл аралык-укуктук чектөөлөрдүн жоктугу өзгөчө коркунуч жаратат.

Башкы катчы космостук технологияларды аскердик максатта колдонууга өзүнчө токтолду. Ал белгилегендей, жерге жакын космос мейкиндиги сокку уруучу каражаттарды жайгаштыруунун чөйрөсү катары улам көбүрөөк каралууда, ал эми башында жарандык максаттар үчүн түзүлгөн спутниктик системалар чалгындоо, байкоо жүргүзүү, бутага багыттоо жана жабык байланышты камсыздоо үчүн колдонулууда.

Жаңы куралдануу жарышынын дагы бир багыты жасалма интеллектти колдонуу болду.

«Жаңы куралдануу жарышы аскердик иштерде жасалма интеллектти, анын ичинде адам өмүрүн алчу автономдуу системаларды колдонууну да камтыды», — деп баса белгиледи ал.

Масадыков мындай технологияларды колдонуунун эл аралык эрежелеринин жоктугу чыр-чатактардын кеңейишине алып келиши мүмкүндүгүн эскертти. Анын айтымында, заманбап иштеп чыгууларга террордук уюмдар менен трансулуттук кылмыштуу топтордун жеткиликтүүлүк алуу мүмкүнчүлүгү өзгөчө коркунуч туудурат.

Ал ошондой эле мамлекеттердин макулдашылган аракеттерин талап кылган биологиялык жана химиялык коопсуздук чөйрөсүндө сакталып калган тобокелдиктерди көрсөттү.

Мындан тышкары, ЖККУнун башкы катчысы маалыматтык-коммуникациялык технологиялар эгемен мамлекеттердин ички иштерине кийлигишүү үчүн колдонулуп жатканын айтты.

Анын билдирүүсүндө, эл аралык терроризм, уюшкан кылмыштуулук жана баңгикартелдери коркунуч туудурууну, анын ичинде ЖККУ өлкөлөрү үчүн да улантууда.

Ооганстан жана Борбордук Азиянын коопсуздугу

Масадыков өз баамында коңшу мамлекеттердин коопсуздугуна түздөн-түз таасирин тийгизип жаткан Ооганстандагы кырдаалга өзгөчө көңүл бурду.

Ал акыркы убакта ооган багытында айрым өзгөрүүлөр болуп жатканын белгиледи. ЖККУга мүчө бир катар мамлекеттер Кабулдагы бийлик менен эки тараптуу байланыштарды жандантып, кызматташтыкты өнүктүрүп, өлкөнүн социалдык-экономикалык өнүгүшүнө көмөк көрсөтүп жатышат.

Анын айтымында, ЖККУ Катчылыгы бул аракеттерди уюмдун Тышкы иштер министрлер кеңешинин алдындагы Ооганстан боюнча жумушчу топ аркылуу координациялоого катышууда.

Ошол эле учурда чек ара аркылуу өтүүчү коркунучтарга каршы туруу негизги багыттардын бири бойдон калууда.

«Тажик-ооган чек арасын бекемдөө боюнча Максаттуу мамлекеттер аралык программаны ишке ашырууну биз жамааттык коопсуздукту камсыз кылуунун фундаменталдуу милдети катары карайбыз. Аны аткаруу боюнча жигердүү иштер бардык өнөктөштөр тарабынан башталды», — деди Масадыков.

Ал Ооганстандын узак мөөнөттүү туруктуулугун камсыз кылуу бардык коңшу өлкөлөрдүн кызыкчылыгына жооп берерин баса белгиледи.

«Бардык коңшулары кызыкдар болгон Ооганстандагы узак мөөнөттүү туруктуулук Борбордук Азиянын коопсуздугу жана туруктуу өнүгүүсү менен ажырагыс байланышта экенине ишенебиз», — деди башкы катчы.

ЖККУнун ролу жана аймактык уюмдар менен кызматташтык

Масадыков эл аралык мамилелердин кайра түзүлүшүнүн шартында пайда болгон коркунучтарга биргелешип жооп кайтарууга жөндөмдүү аймактык уюмдардын ролу жогорулап жатканын белгиледи.

Анын айтымында, ЖККУ жамааттык коопсуздукту камсыз кылуу үчүн зарыл болгон потенциалга жана тажрыйбага ээ, ошондой эле башка эл аралык түзүмдөр менен өз ара аракеттенүүнү кеңейтүүгө даяр.

Атап айтканда, уюм КМШ, ШКУ, Азиядагы өз ара аракеттенүү жана ишеним чаралары боюнча кеңешме (АӨИЧК / СВМДА) жана башка бирикмелер менен кызматташат.

Биргелешкен иштин негизги багыттары катары ал превентивдүү дипломатияны, терроризмге жана баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы турууну, ошондой эле эл аралык маалыматтык коопсуздукту камсыздоону атады.

Масадыков мындай кызматташтыктын эң маанилүү милдети — коркунучтарды алар жаңы пайда болуп келе жаткан баскычта аныктоо жана жоюу экенин баса белгиледи.

Евразиялык коопсуздуктун жаңы архитектурасы

ЖККУнун башкы катчысынын пикиринде, эл аралык кырдаалдагы өзгөрүүлөр жана Борбордук Азия мамлекеттеринин кызматташтыгынын оң тажрыйбасы Евразияда жаңы коопсуздук системасын түзүү зарылдыгын күчөтүүдө.

Масадыковдун көз карашында, анын негизин коопсуздуктун бөлүнбөстүгү, мамлекеттердин тең укуктуулугу, алардын көп түрдүүлүгүн урматтоо, кош стандарттардан баш тартуу жана эл аралык укукту сактоо принциптери түзүшү керек.

Ошол эле учурда, анын айтымында, коопсуздук чөйрөсүндөгү кызматташтыкты экономикалык, маданий жана башка байланыштарды өнүктүрүү менен толуктоо зарыл.

Бул багыттагы кадамдардын бири катары ал Беларусь менен Орусиянын ЖККУ боюнча өнөктөштөрү тарабынан колдоого алынган XXI кылымдагы көп түрдүүлүк жана көп уюлдуулук боюнча Евразия хартиясын иштеп чыгуу боюнча демилгесин атады.

Документти даярдоо боюнча сүйлөшүүлөр 2026-жылдын сентябрында БУУнун Башкы Ассамблеясынын 81-сессиясынын алкагында башталган.

«Анын максаты — кезектеги жөн гана бир декларация эмес, континентте коопсуздуктун жана кызматташтыктын жаңы архитектурасынын концептуалдык негиздерин түзүү процесси. Мында Хартия кимдир бирөөгө каршы багытталбастан, бирдиктүү континенттин бардык мамлекеттери үчүн бириктирүүчү процесс катары каралып жатканы маанилүү», — деп түшүндүрдү Масадыков.

Ал бир өлкөнүн же өзүнчө бир уюмдун аракети менен Евразиянын коопсуздугун камсыз кылуу мүмкүн эмес экенин белгиледи.

«Евразиялык коопсуздук — жалпы жана бөлүнбөс, аны жалгыз эч ким камсыздай албайт», — деди ал.

Масадыковдун айтымында, ЖККУ евразиялык мейкиндикте тынчтыкты жана туруктуулукту сактоого көмөктөшүүчү аскердик-саясий уюм катары өз ролун бекемдөөнү улантууга ниеттенүүдө.

«Биз баары менен диалогго жана биздин принциптерибиз менен максаттарыбызды бөлүшүп, аймактагы туруктуу социалдык-экономикалык бакубаттуулукту камсыз кылуу үчүн практикалык кадамдарга даяр болгондор менен кызматташууга ачыкпыз», — деп жыйынтыктады башкы катчы.

Эске салсак, Жамааттык коопсуздукту камсыздоо боюнча эл аралык форумдун пленардык жыйыны 10-ноябрда Москвада өттү. Ага ЖККУ жетекчилигинин, аймактагы мамлекеттердин өкмөттөрүнүн жана тышкы саясий мекемелеринин өкүлдөрү катышты. Катышуучулар евразиялык коопсуздукка байланыштуу кеңири чөйрөдөгү маселелерди талкуулашты.

Рубрики: Жаңылыктар, Коом

Теги: безопасность, ЖККУ