2026-жылдын башталышы дүйнөлүк саясатта мааниси эксперттер тарабынан али толук баалана элек окуя менен белгиленди. 22-январда Давосто өткөн Дүйнөлүк экономикалык форумдун алкагында АКШнын президенти Дональд Трамп дагы 19 мамлекеттин лидерлери жана өкүлдөрү менен бирге жаңы эл аралык уюмдун — «Тынчтык кеңешинин» (Board of Peace) уюштуруу уставына кол койду. Алгач Газа тилкесин жаңжалдан кийинки башкаруу жана калыбына келтирүү механизми катары түзүлгөн бул түзүм калыптануу баскычында эле палестиналык маселелердин чегинен кыйла алыс амбицияларын көрсөттү. Бул айрым байкоочуларга Вашингтон Бириккен Улуттар Уюмуна альтернатива түзүүгө аракет кылып жатат деген тыянак чыгарууга негиз берди.

Мындай институттун пайда болушу Трамптын экинчи администрациясы тушунда Ак үйдүн тышкы саясаты өзгөрүп жаткан жалпы багытка шайкеш келет. Давостогу аземден эки жумага жетпеген убакыт мурун, 7-январда, АКШнын президенти өлкөнүн 66 эл аралык уюмдан, конвенциядан жана келишимден чыгышы тууралуу меморандумга кол койгон. Алардын дээрлик жарымын — 31ин — БУУ системасына кирген түзүмдөр түзөт. Ошентип, Вашингтон дээрлик бир эле учурда салттуу көп тараптуу форматтарга катышуусун кыскартып, оюн эрежелерин америкалык тарап аныктаган өз аянтчасын түзүүдө. Мындай көрүнүштөрдүн убакыт жагынан дал келишин кокустук деп айтуу кыйын. Бул жаңы органдын түзүлүшүн да, анын глобалдык башкаруу түзүмүнө тийгизе турган таасирин да тереңирээк кароону талап кылат.

«Тынчтык кеңешинин» түзүлүшү: бир төраганын айланасындагы уюм

Трамп «Тынчтык кеңешин» түзүү тууралуу январдын ортосунда жарыялаган. Андан кийин Ак үй жаңы түзүмдүн максаттарын ишке ашырууга тийиш болгон «уюштуруу аткаруу кеңешинин» курамын жарыялаган. Уставдын долбоору жарыялангандан тартып эле жаңы органдын классикалык өкмөттөр аралык уюмдардан олуттуу айырмаланган негизги өзгөчөлүктөрү байкалды.

Биринчиден, Кеңештин биринчи төрагасы болуп Дональд Трамптын өзү дайындалат жана ага жаңы катышуучуларды чакыруу укугу берилет. Мындан тышкары, Reuters агенттиги таанышкан уставдын долбооруна ылайык, америкалык лидер 2029-жылы президенттик мөөнөтү аяктагандан кийин да төрагалык кызматын сактап кала алат. Эл аралык институттун бир адамдын айланасында ушундайча түзүлүшү азыркы эл аралык мамилелердин тарыхында дээрлик теңдеши жок көрүнүш болуп саналат.

Экинчиден, уставга ылайык, уюмдун туруктуу мүчөсү болуу үчүн 1 млрд доллар өлчөмүндө төгүм төлөө каралган. Бирок иш жүзүндө бул шарт абсолюттук мүнөзгө ээ болгон жок. Маселен, казакстандык ЖМКлардын маалыматына караганда, Казакстан аталган сумманы төлөбөстөн эле уюмга кошулган.

Үчүнчүдөн, уставда «Тынчтык кеңеши» жаңжал болгон же жаңжал чыгуу коркунучу бар аймактарда туруктуулукту камсыз кылууга, ишенимдүү жана мыйзамдуу башкарууну калыбына келтирүүгө, бекем тынчтыкты орнотууга көмөктөшүүчү эл аралык уюм катары аныкталган. Бул аныктама уюмдун ишмердүүлүгүн Газа тилкеси менен чектебейт жана ага дүйнөнүн каалаган жериндеги жаңжалдарды жөнгө салууга катышууга жол ачат.

Катышуучулардын курамы да өзүнчө көңүл бурууга арзыйт. Axios басылмасынын маалыматы боюнча, Россия, Украина жана Кытайды кошкондо 58 мамлекеттин лидерине чакыруу жөнөтүлгөн. Алардын ичинен Азербайжан, Армения, Беларусь, Вьетнам, Израиль, Египет, Бириккен Араб Эмираттары, Пакистан, Казакстан, Өзбекстан, Венгрия, Бахрейн, Косово, Албания, Марокко жана Парагвай чакырууну кабыл алышкан.

Европа Биримдигине кирген мамлекеттердин ичинен негиздөөчүлөрдүн катарына Венгрия менен Болгария гана киргени көңүл бурууга арзыйт. Географиялык жактан ар түрдүү, саясий көз караштары бирдей эмес жана көбүнчө АКШнын президенти менен жеке байланыштарга таянган катышуучулардын курамы «Тынчтык кеңеши» мамлекеттердин блокторуна эмес, жеке саясий байланыштарга негизделип түзүлүп жатканын көрсөтөт.

Кеңештин алгачкы, инаугурациялык жыйыны 19-февралда Вашингтондо, буга чейин Дональд Трамптын ысымы берилген АКШнын Тынчтык институтунун имаратында өттү. Ага 50гө жакын мамлекеттин өкүлдөрү катышты. Алардын 27си уюмдун мүчөлөрү болсо, калгандары байкоочу макамында болду.

Трамп АКШ Кеңештин ишине 10 млрд доллар бөлөрүн жарыялады. Анын айтымында, катышуучу мамлекеттер Газага гуманитардык жардам көрсөтүүгө жана аны калыбына келтирүүгө 5 млрд доллардан ашык каражат бөлүшөт. Жыйындын соңунда уюмдун ишиндеги «финансылык ак ниеттүүлүк жана ачык-айкындуулук принциптери» тууралуу резолюцияга кол коюлду.

«Тынчтык кеңеши» жана БУУ: атаандаштыкпы же толуктообу?

Жаңы институтту талдоодо сөзсүз пайда болгон негизги суроо — анын Бириккен Улуттар Уюму менен кандай байланышы болору. Вашингтондун расмий билдирүүлөрү бул маселеде бейтарап мүнөздө. Трамп Давостогу сөзүндө БУУнун мүмкүнчүлүктөрү чоң экенин жана «Тынчтык кеңешин» аны менен бириктирүү дүйнө үчүн «өзгөчө бир нерсеге» айланышы мүмкүн экенин айткан.

Бирок бир катар фактылар дипломатиялык билдирүүлөрдүн артында алда канча кеңири амбициялар жатканын көрсөтөт. Bloomberg агенттиги жогорку кызматтагы америкалык чиновниктерге шилтеме берип, АКШнын президенти БУУга атаандаш түзүүгө аракет кылып жатканын түздөн-түз белгилеген. Ал эми Европанын Euractiv басылмасы Кеңештин уставы дүйнөлүк уюм менен атаандашуу ниетин билдириши мүмкүн экенине көңүл бурган.

Мындай баалоону АКШнын көп тараптуу институттарга карата жүргүзүп жаткан саясатынын жалпы контексти да бекемдейт. Вашингтондун БУУнун Адам укуктары боюнча кеңеши жана ЮНЕСКО сыяктуу түзүмдөргө катышуусун кыскартышы, БУУнун Жакынкы Чыгыштагы Палестина качкындарына жардам берүү жана иштерди уюштуруу агенттигин (БАПОР) каржылоону токтотушу, ошондой эле БУУнун Климаттын өзгөрүшү боюнча алкактык конвенциясынан чыгышы салттуу форматтардагы америкалык таасирдин кыскарышына алып келүүдө.

Мындай шартта «Тынчтык кеңешин» ордун толтуруучу курал катары кароого болот. Бул аянтчада АКШ Коопсуздук кеңешинин башка туруктуу мүчөлөрүнүн ветосуна көз каранды болбойт, Башкы Ассамблеядагы добуш берүүнүн жыйынтыгын күтпөйт жана күн тартибин, катышуучулардын курамын, каржылоо механизмдерин түздөн-түз аныктай алат.

Ошол эле учурда азырынча «Тынчтык кеңеши» БУУну толук алмаштырат деп айтууга эрте. Дүйнөлүк уюм универсалдуу мүчөлүккө, адистештирилген мекемелердин өнүккөн системасына жана эң башкысы, БУУнун Уставы менен бекемделген эл аралык-укуктук легитимдүүлүккө ээ.

Ал эми «Тынчтык кеңешинде» мындай пайдубал жок. Ага мүчөлүк тандалма мүнөзгө ээ, мандаты көбүнчө төраганын эркине жараша аныкталат, ал эми институттун туруктуулугу бир адамдын саясий тагдыры менен тыгыз байланышта.

Ошондуктан азырынча Кеңешти БУУга альтернатива катары эмес, өзүнчө «параллелдүү башкаруу түзүмү» катары баалоо реалдуураак. Бул Вашингтон БУУнун механизмдерин жай же натыйжасыз деп эсептеген учурларда конкреттүү маселелерди чечүү үчүн пайдалана турган кызыкчылыктар клубу болушу мүмкүн.

Европанын ишенбестиги жана Москва менен Бээжиндин күтүү позициясы

Трамптын демилгесине дүйнөлүк ири күч борборлорунун мамилеси ар түрдүү болду. Бул алардын Вашингтон менен болгон азыркы мамилелеринин абалын да чагылдырды. АКШнын салттуу европалык өнөктөштөрү жаңы түзүмгө кыйла этият мамиле жасашты. Швеция, Франция жана Норвегия чакырууну расмий түрдө четке кагышкан. Ал эми январда Гренландия боюнча курч талаш чыккан Данияга чакыруу такыр жөнөтүлгөн эмес.

Европа кеңешинин төрагасы Антониу Кошта уюмдун уставына байланыштуу «олуттуу күмөн саноолор» бар экенин билдирген. Ошол эле учурда ал Газа боюнча тынчтык планын ишке ашырууда АКШ менен кызматташууга даяр экенин ырастаган. Ал пландын алкагында «Тынчтык кеңеши» өткөөл башкаруу органынын милдетин аткармак.

Башкача айтканда, Брюссель жаңы түзүмдүн Жакынкы Чыгыштагы чектелген мандатын кабыл алууга даяр, бирок анын глобалдык ролго ээ болуу аракеттерин колдобойт.

Давостогу аземдин негизги өзгөчөлүктөрүнүн бири — Вашингтондун НАТО боюнча башкы союздаштарынын лидерлери ага катышкан жок. Гренландия кризисинин, АКШнын союздаштарына колдоону «чектөөгө» багытталган жаңы Улуттук коргонуу стратегиясынын жана трансатлантикалык мамилелердин жалпы салкындашынын шартында бул көрүнүш «Тынчтык кеңеши» евроатлантикалык тилектештиктин негизинде эмес, белгилүү деңгээлде андан тышкары түзүлүп жатканын дагы бир жолу көрсөтөт.

Россия чакырууну алгачкылардан болуп алганына карабастан, күтүү позициясын карманды. Россия президентинин басма сөз катчысы Дмитрий Песков Владимир Путин чакыруу алганын жана анын шарттары изилденип жатканын билдирген. Өз кезегинде Россиянын лидери АКШда тоңдурулган орус активдеринин эсебинен Кеңештин ишине салым кошууга даяр экенин айткан.

Ошого карабастан, 19-февралдагы биринчи жыйында Россиянын өкүлдөрү болгон жок. Россиянын Тышкы иштер министрлиги өлкө жетекчилигинин уюмга карата позициясын калыптандыруу иши уланып жатканын түшүндүргөн.

Мындай тактика түшүнүктүү. Бир жагынан, Москва АКШнын президенти жеке катышкан жана негизги эл аралык маселелер талкууланган аянтчадан баш тартууга кызыкдар эмес. Экинчи жагынан, Россия БУУнун жана анын Коопсуздук кеңешинин борбордук ролун сактап калууну ырааттуу колдойт. Коопсуздук кеңешинде Россия вето коюу укугуна ээ.

Кытай да чакыруу алган. Бул маалыматты Кытайдын Тышкы иштер министрлиги тастыктаган. Бирок БУУ системасын салттуу түрдө коргоп келген Бээжин да негизги стратегиялык атаандашы толук көзөмөлдөгөн түзүмгө мүчө болууга шашылган жок.

Мындай шартта Трамп менен жеке ишенимге негизделген мамиле түзгөн же ага умтулган мамлекеттер өзгөчө активдүүлүк көрсөтүштү. Вашингтондогу жыйынга Венгриянын премьер-министри Виктор Орбан жана Аргентинанын президенти Хавьер Милей катышкан. Чакырууну кабыл алган Беларусь АКШнын борборуна тышкы иштер министри Максим Рыженковду жөнөткөн. Минск үчүн «Тынчтык кеңешине» катышуу Вашингтон менен мамилелерди нормалдаштыруунун дагы бир каналы болуп калды.

«Тынчтык кеңешиндеги» Борбор Азия: көп векторлуу саясаттын жаңы багыты

Аймактык күн тартиби жагынан «Тынчтык кеңешинин» негиздөөчүлөрүнүн катарына Борбор Азиянын эки мамлекети — Казакстан менен Өзбекстан киргени өзгөчө көңүл бурууга арзыйт.

Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев Трамптын чакыруусу менен Давоско жеке өзү барып, уюмдун уставына кол койгон. Астана негиздөөчү мамлекеттердин бири болууга чакырылган. Кийин казакстандык лидер 18–19-февралда Вашингтондо өткөн Кеңештин инаугурациялык жыйынына да катышып, сапарынын алкагында ири америкалык компаниялардын жетекчилери менен бир катар жолугушууларды өткөргөн.

Казакстандын расмий позициясына ылайык, өлкө бул демилгенин алкагында гуманитардык багытка басым жасайт. Ал эми Кеңеш эл аралык жаңжалдарды жөнгө салуунун жаңы ыкмасы катары мүнөздөлгөн.

Мындай активдүүлүк Борбор Азия мамлекеттеринин Вашингтон менен байланыштарын күчөтүү багытына шайкеш келет. Бул багыт 2025-жылдын ноябрында АКШнын борборунда өткөн жана «С5+1» форматынын 10 жылдыгына арналган саммиттен кийин байкалган.

Аймактагы республикалар үчүн Трамптын демилгелерине катышуу АКШнын Борбор Азияга болгон кызыгуусун конкреттүү саясий жана экономикалык пайдага айландыруунун жолу болуп саналат. Вашингтондун кызыгуусу биринчи кезекте маанилүү минералдарга, транспорттук коридорлорго жана Кытайдын таасирин ооздуктоого байланыштуу.

Бул жагынан алганда, «Тынчтык кеңешине» мүчөлүк АКШнын президентинин жакын чөйрөсүнө кирүүгө мүмкүнчүлүк берген өзгөчө «уруксат кагазы» болуп, жогорку деңгээлде түз диалог жүргүзүүгө жол ачат.

Ошол эле учурда мындай түзүмгө катышуу Борбор Азия мамлекеттери үчүн белгилүү бир тобокелдиктерди да жаратат. Аймактагы өлкөлөр Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) мүчөлөрү. Алардын айрымдары Жамааттык коопсуздук келишими уюмуна (ЖККУ) жана Евразия экономикалык биримдигине (ЕАЭБ) да кирет. Бул бирикмелерде «Тынчтык кеңешине» карата күтүү позициясын карманган Россия менен Кытай негизги ролду ойнойт.

Эксперттердин бир бөлүгү БУУга альтернатива катары караган институт менен ашыкча жакындашуу евразиялык форматтардагы өнөктөштөр тарабынан ар кандай кабыл алынышы мүмкүн. Айрыкча ШКУнун документтеринде БУУ системасын колдоо ырааттуу белгиленип келгенин эске алганда, мындай тобокелдик күчөйт.

Казакстан тарап гуманитардык багытка басым жасоо менен бул чыгымдарды азайтууга, башкача айтканда, катышуусун саясий жактан азыраак талаш жараткан багыттар менен чектөөгө аракет кылып жаткандай көрүнөт.

«Тынчтык кеңешинин» негиздөөчүлөрүнүн арасында жок Кыргызстан үчүн бул мисал, биринчи кезекте, аймактагы коңшулар салттуу союздаштык милдеттенмелери менен АКШ багытында ачылып жаткан жаңы мүмкүнчүлүктөрдүн ортосундагы тең салмактуулукту кантип түзүп жатканын көрсөтөт.

Кыргызстандын ШКУга төрагалык кылып жатканын жана Садыр Жапаровдун ноябрда АКШга болгон сапарында белгиленген Вашингтон менен диалогду жандандыруу багытын эске алганда, жаңы түзүм менен өз ара аракеттенүүнүн максатка ылайыктуулугу жана форматы маселеси кыргыз дипломатиясы үчүн практикалык мааниге ээ болушу мүмкүн.

Жыйынтыктап айтканда, «Тынчтык кеңеши» Бириккен Улуттар Уюмун дароо алмаштыруу аракетинен көрө, АКШнын глобалдык башкарууга катышуусун азыркы администрациянын жетекчисинин жеке стилине ылайык кайра түзүү куралы болуп саналат.

Жеке адамга байланган жетекчилик, тандалма мүчөлүк, каржылык талап жана так чектери аныкталбаган кеңири мандат жаңы түзүмдү Вашингтон универсалдуу институттардын процедуралык чектөөлөрүнө көз каранды болбостон аракеттене ала турган ийкемдүү аянтчага айлантат.

«Тынчтык кеңешинин» узак мөөнөттүү келечеги бир нече факторго жараша болот. Алардын катарына уюмдун Газа тилкесинде иш жүзүндөгү натыйжаларды көрсөтүү жөндөмү, ири державалардын — биринчи кезекте Россия менен Кытайдын — анын ишине кандайдыр бир деңгээлде катышууга даярдыгы жана институттун негиздөөчүсүнүн саясий доорунан кийин да жашап калуу мүмкүнчүлүгү кирет.

Азырынча бир нерсе айкын: АКШнын ондогон эл аралык уюмдардан чыгышы жана трансатлантикалык мамилелердеги ишеним кризисинин шартында «Тынчтык кеңешинин» пайда болушу дүйнөлүк тартиптин терең өзгөрүп жатканынын дагы бир белгиси болду. Мындай өзгөрүүдө салттуу көп тараптуу механизмдердин ордун конкреттүү лидерлердин жана алардын кызыкчылыктарынын айланасында түзүлгөн клубдук форматтар ээлей башташы мүмкүн.

Рубрики: Жаңылыктар, Макалалар, Саясат