Тарых илимдеринин кандидаты, көз карандысыз изилдөөчү-нумизмат Александр Камышев Бишкектеги Кузнечнаякрепость шаарчасындагы жүргүзүлгөн казуулардын таң калыштуу жыйынтыктары тууралуу айтып берди. Ал үч метрлик таштандынын астында эрте орто кылымдагы шаар катылганын жана табылган тыйындар легендарлуу Жуль шаарынын ордун аныктоодогу талаш-тартыштарга кантип чекит коёрун баяндайт.

Reporter.kg илимпоз менен ал жогоруда аталган шаарчанын 2025-жылдагы казуу иштеринин жыйынтыктары тууралуу баяндама жасагандан бир нече күн өткөн соң жолукту. Кыргыз өкмөтү каржылаган бул казуу энциклопедияларды кайра жазууга мажбур кылган күтүүсүз белек тартуулады.

— Сиздин баяндамаңыз илимий чөйрөдө кызуу талкуу жаратты. Сезондун негизги жаңылыгы — Батыш Түрк каганатынан калган тыйын. Ал эмне үчүн мынчалык маанилүү?

— Келгиле, дароо айырмалап алалы: карапайым эл үчүн сенсация бар, ал эми илим үчүн факт бар. Чындыгында мындай: биз так стратиграфиялык байланышка ээ болдук. №2 казуу тилкесинин борборунда, болжол менен үч метр тереңдикте, экскаватор менен заманбап катмарларды тазалагандан кийин коло тыйын табылды. Бул жөн эле жез тыйын эмес. Бул VII кылымдын биринчи жарымында Чач (Ташкент оазиси) тарыхый-маданий аймагында жүгүртүүгө чыгарылган тыйын.

Анын алдыңкы бетинде башкаруучунун жубайы менен түшкөн бюсту, ал эми арткы бетинде тамга жана согду уламышы бар. Ушул убакка чейин бардык энциклопедияларда жана расмий маалыматтарда Кузнечнаякрепость шаарчасынын (орто кылымдын катмары) IX–XII кылымдарга таандык деп айтылган Бул табылга аталган жерде VII кылымда эле конуш болгон деп ишенимдүү айтууга мүмкүндүк берет. Биз шаардын тарыхын эки кылымга алдыга жылдырдык.

— Бул табылга бул аймак үчүн уникалдуубу?

— Албетте. Буга чейин Чүй өрөөнүндө Батыш Түрк каганатынын тыйындарынын кокусунан табылганы белгилүү болгон — беш даана. Экөө Красная Речкада, үчөө Кара-Балта тараптан табылган. Бирок биздин контекст боюнча маанилүү. Ал 8-кылымдын биринчи жарымындагы Түргөш тыйындары менен бир катмардан табылды. Бул бизге акча жүгүртүүнүн жана шаар жашоосунун хронологиясын тактоого мүмкүндүк берет.

— Тыйында жубайлардын сүрөтү түшүрүлгөн. Мындай сюжет түрк талаасында кантип пайда болгон?

— Бул Улуу Жибек Жолундагы маданий жайылуунун эң сонун үлгүсү. Биздин алдыбызда Византия салтынын ачык таасири турат. Мисалы, академик Михаил Массон өткөн кылымдын ортосунда мындай жуп сүрөттөр византиялык император Юстин II (565–578) менен царица Софиянын сүрөтүн көчүргөнүн белгилеген. Ал учурда түрк жоокерлери Константинополго элчилик жиберген. Албетте, биздин тыйын түз көчүрүү эмес, чыгармачылык кайра иштетүү.

Бирок Чач тыйындарында мындай иконографиялык типтин болушу жергиликтүү башкаруучулардын көз карашы канчалык кенен болгонун айтып турат. Нумизматикада кош портретүү тыйындары бир нече түргө бөлүнөт. Академик жана тарыхчы Эдуард Ртвеладзе алардын бириндеги уламышты “Туун каган” деп окуп, бул маселени Тун Ягбу ханга (618–630) таандык деп эсептейт. Бирок, кийинки изилдөөлөр, анын ичинде VIII -кылымдын орто чениндеги Аббасид фелдеринин казыналарын талдоо, бизди бул алгачкы датага этият болууга мажбурлайт. Биздин табылга тыйындын датасы маселесин чечпейт, бирок тыйындын VIII -кылымдын биринчи жарымында Чүй өрөөнүндө жүгүртүүдө болгонун тастыктайт.

— Демек, шаардын тарыхын эртелетүүдөн тышкары, бул тыйын анын эл аралык статусун да тастыктайбы?

— Дал ошондой. Биз болгону 40ка 30 метрлик тилкени ачтык, бирок табылгалардын көптүгү таң калтырат. Эки сезондо отузга жакын тыйын табылды — бул Чүй өрөөнүндөгү эстеликтер үчүн абдан көп. Адатта башка шаарчалардан бир сезондо эки-үч гана тыйын табылат. Бул жерде болсо түркөш тыйындары, кытайлардын “кайюань тунбаосуна” окшоштурулуп жасалган жергиликтүү тыйындар жана Арслан Билге кагандын карлук тыйыны табылды.

Мындай көп сандагы тыйындар бул жер жөн эле кербен-сарай же катардагы чарба эмес, ири соода-кол өнөрчүлүк борбору болгонунун түз далили. Топографиясына көңүл буруңуз: шаар өрөөндүн борборунда, дарыянын жээгинде жайгашкан. Бул кербендин бир күндүк жолуна (30 чакырым) туура келет. Соода факториясы үчүн идеалдуу жер.

— Бул тарыхчылар издеп жүргөн легендарлуу Жуль шаары болушу мүмкүнбү? Бул божомол канчалык жүйөлүү?

— Бул азырынча текшерүүнү талап кылган гипотеза. Бирок анын жашоого укугу бар. Орто кылымдагы карталарда Чүй өрөөнүнүн ушул аймагында Жуль шаары белгиленген. Жазма булактар аны чоң жолдогу маанилүү пункт катары сыпаттайт. Кузнечная крепость шаарчасынан табылгандар — согду тыйындары, түргөш тыйындары, кытай тыйындары — дал ушул соодагерлердин, көчмөндөрдүн жана отурукташкан калктын кызыкчылыктары кесилишкен эл аралык борбордун бейнесин сызат. Азырынча так кесе айтуу эрте, бирок издөө багыты абдан келечектүү.

— Эң кызыгы, үч метрлик “заманбап таштанды” байыркы тарыхты кантип жаап калганы тууралуу эмне айтасыз. Археологиялык эстелик кандайча көмүлүп калган?

— Тилекке каршы, Кузнечнаячебинин азыркы доордо абдан татаал жана ал тургай трагедиялуу тарыхы бар. Келгиле, эки жүз жыл мурун Кокон эли бул жерге Пишпек чебин курганынан баштайлы. 1860 жана 1862-жылдары ал эки жолу жарылуучу заттарды колдонуп талкаланган. Элестеткиле, дубалдарды кулатуу үчүн 217 фунт дары колдонулуп, жардырылган.

Андан соң бардык жыгач конструкциялар өрттөлүп, конуш карьерге айланган. 19-кылымдын аягында жана 20-кылымдын башында отурукташкандар курулуш үчүн бул жерден чопо алып, дубалдарды сыйрып алышкан. 1930-жылдары, журналист Александр Тузов жазгандай, бул жерде атүгүл урап түшкөн дубалдын астында машина калып калган учурлар болгон. Советтер Союзунун учурунда дөбөнүн чокусунда “Шанхай” деп аталган жер төлө үйлөрдөн турган конуш пайда болгон. Криминалдык чөйрө, убактылуу баш калкалоочу жайлар. 1980-жылдардын аягында алар бузулуп, аймак бульдозер менен талкаланып, археологиялык парк түзүү планы түзүлгөн. Бирок кайра куруу башталып, долбоор кийинкиге калтырылган. Андан кийин жергиликтүү тургундар жакын жердеги үйлөрдөн тиричилик таштандыларын бул жерге төгө баштаган. 30–40 жылдын ичинде үч метрлик таштанды катмары, сынган кирпичтер, арматура жана айнек топтолуп калган. Ошондуктан 2025-жылы биз казууга экскаватор алып келдик. Бул зарыл чара болчу. Биз бул “заманбап” катмардын астында көмүлгөн алгачкы орто кылымдагы горизонтко жетишибиз керек эле.

— Демек, сиздер иш жүзүндө таштанды төгүүчү жайда казуу иштерин жүргүздүңүздөрбү?

— Түз маанисинде ошондой. Бул бир нече кызык ачылыштарга алып келди. Биз 3–4 метр тереңдиктен 50-жылдардагы советтик 3 тыйындыктарды жана 1949-жылкы 5 тыйынды таптык. Бул дагы бир жолу үстүнкү катмарлардын канчалык аралаш жана кийинки катмарлардын канчалык калың экенин көрсөтүп турат. Бирок биз бул “балластты” алып саларыбыз менен, тыйындары, бел курдун жабдыктары жана керамикасы бар таза эрте орто кылымдагы катмар ачылды.

— Тыйындардан тышкары, бул сезондун дагы кайсы табылгаларын белгилейт элеңиз?

— Бел кур жабдыктарынын коллекциясы абдан маанилүү. Тогоолор, каптамалар, курдун учтары. Эрте орто кылымда кур жөн эле кийимдин бөлүгү эмес, социалдык статустун көрсөткүчү болгон. Биздин табылгалар археолог Галина Пугаченкованын тезисин тастыктайт: согду өсүмдүк орнаменти үстөмдүк кыла баштаган кезде, Кыргызстандын түндүгүндө, Чүй өрөөнүндө дагы деле “жаныбар стилинин” калдыктары сакталып калган. Бул торевтиканын өзгөчө бир тармагы.

Ошондой эле, тик сызыгы бар, жасалып жатканда ката кеткен каптаманын табылышы абдан маанилүү табылга болду. Ката менен жасалган буюм бул жергиликтүү өндүрүштүн эң мыкты далили. Демек, шаарда сырттан келген гана эмес, өзүнүн усталары да иштеген. Бул жер жөн гана соода түйүнү эмес, кол өнөрчүлүк борбору да болгон. Согду коло шакеги, коло тарак табылды. Булар “тарыхтын кездемесин” түзгөн күнүмдүк артефакт.

— Кийинки кадамдар кандай болот? Мамлекет Бишкектеги бул объектти эмне кылууну пландап жатат?

— 2050-жылга чейинки Башкы планды талкуулоодо белгилүү болгондой, пландар чынында эле масштабдуу. Менин позициям мындай: бул жер ачык асман алдындагы музейге айланышы керек. Шаарчаны бир сезондо же беш жылда толук казып бүтүү мүмкүн эмес. Бул 20–30 жылдык иш. Бирок казуу процесси өзү эле туристтер үчүн кызыктуу көрүнүш болушу мүмкүн. Биз топтолгон бардык таштандыларды алып салууну, ачылбаган жерлерди сактап калууну жана маалымат такталарын орнотууну сунуштайбыз. Адамдар келип, археологдордун ишин көрүп, тарыхты өз көзү менен көрүшсүн. Бул шаардын борборундагы уникалдуу жай болот. Бирок биринчи кадам – ​​тазалоо. Биз ондогон жылдар бою Бишкектин көркүн бузуп келген нерсени алып салып, дүйнөгө жаңыдан гана таанып-билип жаткан чыныгы орто кылымдагы шаарды ачып беришибиз керек.

Маектешкен Яна Крайнюкова