Астанада Жогорку Евразиялык экономикалык кеңештин (ЖЕЭК) жыйыны жана V Евразия экономикалык форуму болуп өттү. Лидерлер нейротармактарды киргизүүдөн баштап, жаңы рынокторду ачууга чейинки 18 негизги маселени талкуулашты. КРдин Экономика жана коммерция министринин орун басары Султан Ахматов жолугушуулардын расмий жыйынтыгын чыгарды, Евразиялык биримдиктин товардык-чийки зат биржасынын президенти Михаил Петров эми Кыргызстан үчүн кандай жашыруун финансылык жана геосаясий мүмкүнчүлүктөр ачылып жатканын талдап берди.

Жасалма интеллект: этияттык менен өнүктүрүү

V Евразиялык экономикалык форумдун башкы темасы санариптик жарыш болду. Иш-чара «ЕАЭБ глобалдык санариптик жарышта: жасалма интеллектке басым» деген ураан астында өттү.

Жолугушуунун жыйынтыгында мамлекет башчылары Биримдиктин алкагында ЖИни (жасалма интеллектти) жоопкерчиликтүү өнүктүрүү жөнүндө биргелешкен билдирүү кабыл алышты. Султан Ахматов белгилегендей, негизги басым технологияларды сокур түрдө жана ыкчам киргизүүгө эмес, экономиканын ар кайсы тармактарында нейротармактар менен тең салмактуу, коопсуз жана жоопкерчиликтүү иштөөгө жасалды.

Санариптештирүү Кыргызстанда реалдуу натыйжаларды берүүдө. Санариптик чечимдердин (бажы, салык жана транспортто) жардамы менен экономиканы көмүскөдөн чыгаруу маселесине жооп берип жатып, Султан Ахматов жаңы системалар бизнестин жашоосун кыйла жеңилдеткенин баса белгиледи. Бүгүнкү күндө санариптик платформалар аркылуу ишкерлерден келип түшкөн 18 миңден ашык кайрылуу иштелип чыкты. Суроо-талаптар эми аткаминерлердин түздөн-түз катышуусуз үч күндүн ичинде каралат, бул коррупциялык тобокелдиктерди жокко чыгарат.

Жаңы рыноктор: Тунис жана БАЭ менен нөлдүк алымдар

ЕАЭБ соода географиясын жигердүү кеңейтүүдө. Саммитте Тунис Республикасы менен эркин соода аймагы жөнүндө келишим түзүү боюнча сүйлөшүүлөргө старт берилди.

Кыргызстан үчүн өзгөчө жетишкендик Бириккен Араб Эмираттары менен кызматташуу болду. Форумдун алкагында КР Министрлер кабинетинин төрагасынын биринчи орун басары Данияр Амангелдиев БАЭнин тышкы соода министри Тани бин Ахмед Аль Зейюди менен жолугушуу өткөрдү. Буга чейин Жогорку Кеңеш Эмираттар менен кызматташуу келишимин ратификациялаган болчу.

Кыргызстандык экспорттоочулар үчүн бул чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат. Султан Ахматов конкреттүү сандарды келтирди:

«Бул келишимдин алкагында бажы алымдарын нөлгө түшүрүү каралган. Биз Араб Эмираттарына товарларды нөлдүк чен менен ташуу үчүн шарттарды түзүп жатабыз. Кыргызстан үчүн бул келишим абдан керек, анткени биздин БАЭ менен соода балансыбыз оң. 2023-жылга карата соода көлөмү 176 млн долларды түздү. Биз ал жакка 124 млн долларга товар экспорттойбуз, ал эми 52 млн долларга импорттойбуз. Бул тышкы соода менен алектенген биздин ишкерлер үчүн олуттуу жеңилдик».

Ошол эле учурда КР президенти Садыр Жапаров жыйында жаңы өнөктөштөр үчүн рынокторду ачууда ата мекендик өндүрүүчүлөрдү коргоо жана Кыргызстан кирген «индустриалдык базасы эң төмөн» өлкөлөр үчүн жеңилдетилген критерийлерди иштеп чыгуу зарыл экенин баса белгиледи.

Эмираттар жана Африкага чыгуу: эксперттин пикири

Бул келишимдердин жашыруун потенциалы, ошондой эле жаңы каржылык механизмдер менен рыноктор республиканын экономикасына кандай таасир этери тууралуу өз көз карашын Reporter.kg үчүн Евразиялык биримдиктин товардык-чийки зат биржасынын президенти Михаил Петров бөлүштү. Ал акыркы убакта Кыргызстандын БАЭ менен соодасы чакан көлөмдө болгонун эске салды: ал жакка айыл чарба продукциясы ташылып, кайра майда партиялар менен колдонулган автоунаа тетиктери импорттолуп келген. Бирок азыр кырдаал глобалдуу түрдө өзгөрүүдө.

Михаил Петровдун айтымында, Эмираттар америкалык аскердик базалар аркылуу коопсуздукту камсыз кылуу аракеттери алдамчылык менен аяктап, Иран менен мамилени гана курчуткандан кийин стратегиялык жыйынтык чыгарды. Батыш өнөктөштөрүнүн ишенимсиздигинин фонунда Жакынкы Чыгыш аймагы ЕАЭБ, БРИКС жана ШКУ тарапка бурулууда. Аскердик жаңжалдардан улам БАЭ рыногу убактылуу токтоп турганы жана келишимдин реалдуу таасири 2–3 жылдан кийин билинерине карабастан, узак мөөнөттүү келечеги абдан чоң.

«Араб Эмираттарынын аянтчасы импорттук-экспорттук операциялар үчүн мыкты трамплин боло алат. Араб шейхтери мындай келишимдерди кубануу менен каржылап, биздин экспорттоочуларга адатта жетишпей келген финансылык мүмкүнчүлүктү жаап беришет. Тилекке каршы, биздин ата мекендик банктар мындай трансулуттук операцияларга каражат салбайт жана аларды насыя менен каржылабайт. Ал эми арабдар пайдасын жакшы түшүнүп, инвестиция салууга даяр», — деп түшүндүрдү эксперт.

Мындан тышкары, биржа башчысынын баамында, БАЭ менен түзүлгөн келишим өнүгүүнүн кийинки баскычын — Африкага экспортту да алдыга жылдырышы мүмкүн. Михаил Петров бул чоң жана премиалдуу рынок азырынча Кыргызстан тарабынан жетиштүү бааланбай жатканын белгиледи. Анын айтымында, республиканын африкалык өлкөлөргө сата турган да, ал жактан сатып ала турган да товарлары бар.

ЕАЭБ агрокомплексти каржылайт

Саммиттеги кыргыз дипломатиясынын негизги жеңиштеринин бири улуттук деңгээлден жогору каржылоо механизмин кеңейтүү болду.

Буга чейин ЕАЭБ өнөр жай кооперациялык долбоорлорун гана субсидиялап келген. Кыргызстандын демилгеси менен эми бул механизм агроөнөр жай комплексине да жайылтылды. Механизм мындай иштейт: эгерде долбоор Биримдиктин кеминде үч өлкөсүнүн катышуусунда ишке ашырылса, ЕАЭБ өз бюджетинен бизнес үчүн банктык насыялар боюнча пайыздык чендерди субсидиялайт. Бул ишкерлердин каржылык жүктөмүн кыйла азайтат.

«Биз кайра иштетүү тармагында күчтүүбүз жана чийки затты сыртка чыгаргыбыз келбейт. Учурда бизде өлкө ичинде кайра иштетүү боюнча чоң иштер жүрүп жатат. Продукциябыз экологиялык жактан таза, муну ЕАЭБдеги кесиптештерибиз да билишет. Каржылоону кеңейтүү бизге чакан өнөр жайды өнүктүрүүгө мүмкүндүк берет», — деп белгиледи экономика министринин орун басары Султан Ахматов.

Михаил Петров агроөнөр жайды субсидиялоо демилгесин алысты көрө билген чечим деп атап, аны кызуу колдойт. Анын пикиринде, айыл чарба сектору ата мекендик экспорт үчүн эң келечектүү багыт болуп саналат.

«Биздин продукция минималдуу кайра иштетүүдөн өткөндө да — тоңдурулган, муздатылган же жөн гана таңгакталып, даярдалган түрдө — тышкы рыноктордо дароо премиалдуу товарга айланат. Бул премиалдуу экспорт секторун өнүктүрүү үчүн мыкты стимул», — деп белгиледи Евразиялык биримдиктин товардык-чийки зат биржасынын президенти.

Навигациялык пломбалар жана «көмүскө» экспорт менен күрөшүү

1-июлдан тарта ЕАЭБ алкагында жаңы эрежелер — жүк ташуучулар үчүн навигациялык пломбаларды колдонуу киргизилет. Бул рынокту «тазалоо» жана «көмүскө» экспорт менен күрөшүү үчүн жасалууда.

Бирок бизнестин ыңгайлашуусуна убакыт керек экенин түшүнүү менен, чараларды колдонууну бир айга жылдыруу чечими кабыл алынды. Министрдин орун басары экономика үчүн жоготуулар же экспорттун токтоп калышы болбой турганын убада кылды:

«Бизнес тез үйрөнөт. Эгер таза иштесе, жаңы механизмдер менен эч кандай көйгөй жаралбайт».