Кыргызстандан келген 21 жаштагы эл аралык мамилелер адистигинин студенти Бектан Кыдыев «Росатом» корпорациясынын башкы директорунун алдындагы Impact Team 2050 Эл аралык жаштар консультативдик кеңешинде Борбор Азия регионунун үнү болуп калды. Бул кеңеш ар кайсы өлкөлөрдүн жаш лидерлери менен мамлекеттик корпорациянын жетекчилигинин ортосунда диалогду өнүктүрүү максатында түзүлгөн. Анын башкы миссиясы — атомдук илимди, энергетиканы, технологияларды жайылтуу жана билим берүү долбоорлору, эл аралык тажрыйба алмашуу аркылуу жаштарды атомдук энергетика секторуна тартуу.

Кыргызстан бул кеңешке биринчи жолу мүчө болууда. Алдыда Бектанды бул эл аралык командада эки жылдык эмгек, БУУнун климаттык самmitine жаштар программасын даярдоо жана атомдук энергетика менен экология чөйрөсүндөгү глобалдык процесстерге таасир этүү мүмкүнчүлүктөрүн издөө күтүп турат.

Биз Бектан менен дүйнөлүк аренада бүтүндөй бир аймактын атынан чыгуу кандай сезимде экенин, тынчтык атоого болгон жеке көз карашы кандайча өзгөргөнүн жана Борбор Азиянын жаштары кайсы маселелер боюнча ачык жана катуу үн катууга даяр экенин маектешип билдик.

Мен — «жашыл дипломатмын»

— Бектан, сиз геология жана экология боюнча диплом алып, азыр дипломатия багытында окуп жатасыз, Кыргызстандын студенттер ассоциациясын жетектейсиз, БУУнун жаштар кеңешинде иштейсиз, анан калса «Росатомдун» башкы директорунун алдындагы Impact Team 2050 Эл аралык консультативдик кеңешинин мүчөсүсүз. Бул маалыматтардын баарын жаш өмүрүңүзгө кантип сыйдыра алдыңыз?

— Бул жол менин мектеп курагыман эле башталган. Мен Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз айылынан чыккан жөнөкөй эле баламын. 13-14 жашымда эле коомдук иштерге кызыгып кириштим: ЮНИСЕФтин линиясы боюнча жаш тынчтык куруучулар тармагына кошулуп, мектеп парламентинде активдүү иштедим. Биздин жаштардын, өзгөчө айыл жериндегилердин мүмкүнчүлүктөрү көбүрөөк болсо деп каалайт элем.

Тогузунчу классты бүтүргөндөн кийин борбор калаага көчүп келип, Бишкек тоо-кен техникалык колледжге геолог адистигине окууга кирдим. Окуу учурунда тобубуздагы балдар менен бирге «Келечек» студенттик уюмун түздүк. Ага шаардын 15тен ашык орто кесиптик окуу жайлары кошулуп, таланттуу жаштар үчүн биринчи иш-чараларды — сынактарды, спорттук мелдештерди өткөрө баштадык. Кийин Маданият министрлиги бизге Кыргыз Республикасынын Студенттер ассоциациясын ачууну сунуштады. Республикалык студенттик тармак жаштар коомчулугун бириктирип, студенттер эл аралык тажрыйбаларды үйрөнүүчү, идеялары менен бөлүшүүчү аянтчага айланды. Бул жаңы тажрыйба мага КР Билим берүү жана илим министринин кеңешчиси жана парламент депутатынын жаштар саясаты боюнча коомдук жардамчысы болуп иштөөгө жол ачты.

Улуттук деңгээлде ушундай ийгиликтерге жетишкенден кийин мен мындан ары дагы илгерирлөөнү чечип, документ тапшырып, Кыргызстандагы БУУнун Жаштар консультативдик кеңешинин кабыл алуусунан ийгиликтүү өтчүм.

Учурда Бишкек мамлекеттик университетинин «Экология» адистигин аяктадым — геологияны окуп бүткөндөн кийин адам тарабынан талкаланган экосистемаларды калыбына келтирүү керектиги түшүнүктүү болду, бул экологдун милдети. Ал эми быйыл «Эл аралык мамилелер» багыты боюнча магистратурага тапшырдым, адистиги — тышкы саясат. «Жашыл дипломатия» деген түшүнүк бар, мен дал ушул багытта иш алып баргым келет. Мен — «жашыл дипломатмын».

Эң башкысы — өзгөрүүлөргө умтулуу

— Жашыңызга салыштырмалуу таасирдүү карьералык жол экен. Бул жолдо «Росатомго» байланыштуу барак кантип пайда болду?

— 2024-жылы Баку шаарында өткөн чоң экологиялык форумга катышып жатып, «Росатомдун» өкүлдөрү менен таанышып калдым. Алардын презентацияларын, экологиялык демилгелерин көрүп, эколог катары буга кызыгып калдым. «Росатомдун» жаштар тармактары жана жаштар үчүн ар кандай мүмкүнчүлүктөрү бар экенин билдим.

Ошол эле жылы Обнинск шаарында өткөн Эл аралык жаштар атомдук форумуна катышып, мамлекеттик корпорациянын студенттер жана юниорлор коомчулугу менен жигердүү кызматташып, баяндамалар менен сүйлөй баштадым. 33 өлкөдөн келген жүз лидер менен биргеликте Атомдук кызматташтыктын жаштар декларациясын иштеп чыктык.

Мындай активдүүлүк жетекчиликтин көз жаздыгында калган жок. Мага «Росатомдун» башкы директорунун алдындагы Impact Team 2050 жаштар консультациялык кеңешине кирүүнү сунушташты. Документтеримди тапшырып, 85 өлкөдөн келген 2000ден ашык арыздын ичинен үч этаптан турган тандап алуудан ийгиликтүү өтүп, Борбор Азия регионунун өкүлү болуп калдым.

Мени командага жаштар саясаты тармагындагы алты жылдан ашык тажрыйбам, мамлекеттик жана эл аралык уюмдарда иштегеним үчүн алышты деп ойлойм. Андан тышкары, атомдук энергетикага жана «жашыл технологияларды» өнүктүрүүгө болгон кызыгуум чоң. Бирок эң башкысы — бул өлкөдө бир нерсени өзгөртүүгө жана аны жакшыртууга болгон умтулуум.

— Эл аралык жаштар командасынын катышуучусунун көзү менен караганда, атом тармагы тууралуу эмнелерди түшүндүңүз? Сизге эколог катары долбоорго катышканга чейин такыр башкача сезилген нерселер барбы?

— Мамлекеттик корпорациянын демилгелери менен таанышып, атомдук электр станцияларынын ишин өз көзүм менен көргөндөн кийин, ушуга чейин атомдук энергетикага карата бир тараптуу пикирде болгонумду түшүндүм.

ХХ кылымда болуп өткөн ар кандай кырдаалдардан улам эколог катары менин да өзөктүк жана экологиялык коопсуздукка байланыштуу чоң кооптонууларым бар эле. Бирок системаны ичинен көрүп, катуу жаңылышканымды түшүндүм. Себеби атомдук энергетика дагы, кайра жаралуучу энергия булактары — күн менен шамал сыяктуу эле — «жашыл», эң таза энергия булактарына кирет.

Жаштар арасында атомдук энергетикага карата бир тараптуу мамиле али да кездешип турат. Көпчүлүгү аны коркунучтуу нерсе катары кабыл алып, радиоактивдүүлүккө, аскердик максаттарга гана байланыштырышат, Чернобыль, Фукусима, Хиросима жана Нагасакини эскеришет. Мен тынчтык атоонун түшүнүгү бар экенин, ал эми ядролук технологиялар энергетикада эле эмес, мисалы, жогорку технологиялык медицинада да — тынчтык максатта жана адамзаттын жыргалчылыгы үчүн колдонулаарын түшүндүрүүгө аракет кылам.

Жаштар менен дүйнөлүк атомдук коомчулуктун ортосундагы көпүрө

— Impact Team 2050 командасынын мүчөсүнүн ишине так эмнелер кирет? Жакынкы эки жылда эмнелер менен алектенесиздер?

— Биз ар кайсы өлкөлөрдүн жаштары менен атом тармагынын жетекчилигинин, дүйнөлүк атомдук коомчулуктун ортосундагы көпүрө катары чыгабыз, МАГАТЭ жана БРИКСтин Жаштар энергетикалык агенттиги менен жигердүү иштейбиз.

Биздин башкы милдетибиз — жаштардын үнүн атом тармагынын жетекчилигине жеткирүү жана аны өнүктүрүү боюнча идеяларды сунуштоо. Биз «Росатомдун» башкы директору Алексей Евгеньевич Лихачевго жаштарды атомдук энергетикага тартуу, тармакка карата бир тараптуу көз карашты жеңүү жана жаштардын демилгелерин өнүктүрүү маселелери боюнча кеңеш беребиз. Эгерде биздин өлкөлөрдүн жаштарында атомдук энергетиканы жана өнөр жайды кантип өнүктүрүү боюнча идеялар болсо, аларды жетекчиликке өткөрүп беребиз.

Учурда ар кайсы өлкөлөрдөн келген Кеңештин бардык 13 мүчөсү өз мамлекеттеринин ичинде улуттук диалогдорду өткөрүп жатышат. Анда жаштардын атомдук энергетикага катышуусуна кайсы тоскоолдуктар тоскоол болуп жатканы боюнча сурамжылоо жүргүзүлүүдө. Кеңештин ар бир мүчөсү өз өлкөсүндө атом тармагын өнүктүрүүнү жана жаштарды тартууну кандай көрөөрүн камтыган өзүнүн улуттук планын түзөт. Диалогдордун жыйынтыгы боюнча улуттук декларация даярдалып, андан кийин бул документтер «Росатомдун» жетекчилигине, МАГАТЭнин башкы директору Рафаэль Мариано Гроссиге жана эл аралык деңгээлде — ушул жылдын ноябрь айында Анталья шаарында өтүүчү БУУнун Климаттын өзгөрүшү боюнча конференцииясында (COP31) дүйнөлүк коомчулукка сунушталат. Климаттык саммиттин алкагында Алексей Евгеньевич менен бетме-бет жолугушуубуз болуп, анда экинчи жарым жылдыктын иш планын талкуулайбыз.

Борбор Азия деңгээлинде биз, Кыргызстандын, Казакстандын жана Өзбекстандын өкүлдөрү, Ташкентте ядролук эколагер уюштуруп жатабыз. Анын жыйынтыгы боюнча региондо атом өнөр жайын өнүктүрүү боюнча Борбор Азиялык резолюция кабыл алынат.

— Борбор Азиянын атынан чоң аянтчаларда сүйлөө Сиз үчүн эмнени билдирет?

— Бүткүл региондун атынан сөз сүйлөп жатып, биринчи кезекте чоң жоопкерчиликти сезем. Бул тематика боюнча айтылган ар бир сөз — бул менин өлкөмдүн жана жалпысынан Борбор Азиянын позициясы. Экинчиси — бул жаштардын үнүн дүйнөлүк коомчулукка жеткирүү мүмкүнчүлүгү.

— «Росатом» жаштарды тармактын өнүгүшүнө таасир эте ала турган өнөктөш катары карайт. Бирок жаштар бир түрдүү аудитория эмес: Кыргызстандан келген эл аралык мамилелер адиси болгон студенттин, Россиядан келген жаш инженердин жана Эфиопиядан келген активистин кызыкчылыктары менен сунуштары таптакыр башкача болушу мүмкүн. Ушул айырмачылыктарга карабай, сиздер атом тармагында, экологияда жана башка чөйрөлөрдө биргелешип ийгиликке жетүү үчүн эмненин тегерегине биригесиздер?

— Impact Team — бул чынында эле уникалдуу глобалдык аянтча. Биз абдан көппүз жана ар бир адамдын өз адистиги, менталитети, тили, атомдук энергетикага карата өз көз карашы бар. Биздин арабызда инженерлер, экология, менеджмент жана башка багыттар боюнча адистер бар. Жана ар бир адамдын өз билим багажы жана тажрыйбасы бар.

Биз алар менен алмашып, бири-бирибизди толуктап, жалпы милдетти чечүү үчүн билим жана компетенцияларыбызды бириктиребиз: биз атомдук энергетика жана технологиялар адамзаттын жыргалчылыгы үчүн кызмат кылышын каалайбыз.

Биз МАГАТЭнин, «Росатомдун», энергетикалык компаниялардын өкүлдөрүнүн алдында сөз сүйлөгөндө, алар кунт коюп угушат жана баяндамаларыбыздан кийин идеяларды талкуулоо үчүн бизге келишип, сунуштар менен макул болушат же талкуулашат. Жаштардын үнү эң жогорку деңгээлде угулууда — ага кулак ашып жатканынын өзү эле жеңиш.

Кичинекей кадамдар менен чоң келечекке карай жүрүүгө болот. Дүйнөлүк көйгөйлөр жөнүндө — мөңгүлөр эрип жатат, суу ресурстары түгөнүүдө же дүйнөлүк океан жабыркап жатат деп тынымсыз сүйлөй берүү шарт эмес. Бүткүл дүйнө бул маселелерди талкуулап, чечүүгө аракет кылууда.

Бирок эгер экосистеманы сактап калуу үчүн кеминде бир нерсе жасагыңыз келсе, жөнөкөй нерседен баштаңыз — таштандыны таштанды челекке ыргытыңыз. Кичинеден баштап, акырындап глобалдык нерсеге келүүгө болот.

Атабековдун «Мурасы», курут жана Ысык-Көлдүн магниттери

— Эл аралык кеңештин башка мүчөлөрү менен жакындан таанышууга убактыңыз болдубу? Кандай мамилелер түзүлдү? Кыргызстан тууралуу андарга эмнелерди айтып бере алдыңыз?

— Башынан эле бардыгы менен достук мамилелер түзүлдү. Биз тез эле тил табышып кеттик. Борбор Азиянын өкүлдөрү — Казакстан жана Өзбекстан менен мамилебиз өзгөчө жылуу, дайыма кеңешип, жумушчу маселелерди талкуулап турабыз.

Обнинск шаарында командабыз менен мейманкананын фойесинде таң атканча маектешип отурганыбыз эсимде, алдыда дагы бир татаал күн турганына карабай. Маданият, салт-санаалар жөнүндө сүйлөшүп, кызыктуу фактылар менен бөлүштүк. Европадагы жана Африкадагы Кеңештин айрым мүчөлөрү мурда Кыргызстан тууралуу такыр укпаганы маалым болду, ал эми менин аңгемелериме таянып өлкөбүз менен сырттай таанышып калышты. Африканын өкүлдөрүнө Мирбек Атабековдун «Мурас» ыры абдан жакты. Алар бул маанайды көтөрүп, дем берерин айтышты.

Мен ошондой эле балдарга Ысык-Көл көлүнүн сүрөтү түшүрүлгөн магниттерди жана улуттук даамдарыбызды алып баргам. Курут бардыгына абдан жакты — «адаттан тыш, кычкылдануу даамы бар, бирок кызыктуу экен». Куруттун даамын татып көрүп, бразилиялык өкүл жылмайып: «Мага Кыргызстан жөнүндө айтканда, мен бул даамды жана Бектан менен болгон жолугушуубузду эстейм», — деди. Мындай учурлар абдан жакындаштырат.

— Кесиптештериңизден угуп: «Міне, муну бизде Кыргызстанда колдонуу керек эле» деген ойду жараткан идеялар, тажрыйбалар болдубу?

— Биринчи кезекте баары билим берүү тутуму жана улуттук кадрларды даярдоо боюнча иштөөнү кеңеш кылышты. Кыргызстан бул тармактагы жолун азыр гана баштап жатат, эгер биз атомдук энергетиканы өнүктүргүбүз келсе, бизге профилдик адистер зарыл.

Мага Өзбекстанда НИЯУ МИФИнин филиалы ачылып, ал жакта келечектеги адистер даярдалып жатканын айтып беришти. Бизде да ушундай мүмкүнчүлүктөр пайда болсо экен — мисалы, Политехтин, КРСУнун же башка ЖОЖдордун базасында атомдук энергетикага байланыштуу адистиктер ачылса дейм. Келечекте бизге күчтүү улуттук кадрлар керек болот.

— Сиздин көз карашыңызда, он жылдан кийин Кыргызстан кандай болот жана сиз өзүңүздү бул келечекте ким катары көрөсүз?

— Абдан кызыктуу жана жакшы суроо. Албетте, мамлекеттик түзүлүш үчүн он жыл — бул аз убакыт. Бирок азыр, Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарынан кийин, бизде Кыргызстан прайм-эрага кадам таштады деген сөздөрдү көп угууга болот. Чынында, эгер келечек туралуу, жакын он жылдык тууралуу айта турган болсок, биз бул багыттагы алгачкы гана кадамдарды жасап жатабыз. Мен дагы бул мезгилди мүмкүн болушунча тезирээк жакындатууга аракет кылам.

Менин саясий амбицияларым бар, анткени өспүрүм курагымдан бери коомдук ишмердүүлүк жана жаштар саясаты менен алектенип келем. Өзүмдү мамлекеттик ишмер, балким депутат же министр катары көрөм.

Жыйынтыгында жаштар лидери катары замандаштарыма каалоо-тилегимди айткым келет. Мен муну менен мактанбайм, бирок Жети-Өгүз айылынан чыккан жөнөкөй бала туруктуулуктун, билимдин жана ак ниет ойлордун аркасында ушундай жыйынтыктарга жетишкенине абдан сыймыктанам. Саламат амбициялары жана дүйнөнү өзгөртүү каалоосу бар ар бир адам — кайдан чыкканына жана жолун эмнеден баштаганына карабастан — көп нерсеге жетише аларына ишенем.

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар

Теги: росатом