Ирандын Президенти Масуд Пезешкиан Бишкектеги Шанхай кызматташтык уюмунун саммитинде аймактык коопсуздуктун негизги коркунучтарын белгилеп, аларга каршы туруу үчүн уюмдун өлкөлөрүн өз ара аракеттенүүнү чыңдоого чакырды. Бул тууралуу Иран президентинин басма сөз кызматы билдирет.

Өз сөзүндө Пезешкиан ШКУнун 20 жылдан ашык тажрыйбасы мамлекеттер арасындагы ишенимди чыңдоонун, алардын суверенитетин сыйлоонун жана ички иштерине кийлигишпөөнүн маанилүүлүгүн көрсөткөнүн белгиледи.

Анын айтымында, туруктуу коопсуздукка тирешүү жолу менен жетүү мүмкүн эмес.

«Уюмдун тажрыйбасы көрсөткөндөй, туруктуу коопсуздукка тирешүү жолу менен эмес, өз ара ишеним, өлкөлөрдүн суверенитетин сыйлоо, ички иштерге кийлигишпөө жана мамлекеттер ортосундагы кызматташтык аркылуу жетишилет», — деп билдирди Ирандын президенти.

Коркунучтар тууралуу

Аймактагы кырдаал тууралуу айтып жатып, Иран президенти тынчтыкка жана туруктуулукка доо кетирип жаткан бир катар коркунучтарды санап өттү.

Алардын арасында Пезешкиан терроризмди, зордук-зомбулук экстремизмин, баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүн, трансулуттук уюшкан кылмыштуулукту, киберкылмыштуулукту жана коопсуздук чөйрөсүндөгү жаңы чакырыктарды атады.

Ошону менен бирге, анын айтымында, болгон коркунучтар терроризм жана уюшкан кылмыштуулук менен гана чектелбейт.

Ирандын президенти геосаясий атаандаштыктын күчөшү, бир тараптуу саясаттын жайылышы, аскердик күч колдонуу, бир тараптуу санкциялардын киргизилиши, экономиканы жана технологияларды басым жасоо куралы катары колдонуу, ошондой эле эл аралык укуктун негизги принциптеринин алсырашы өнүгүп келе жаткан жана экономикасы калыптанып жаткан мамлекеттерди олуттуу тынчсыздандырарын билдирди.

Жакынкы Чыгыштагы кырдаал тууралуу

Ирандын президенти сөзүнүн бир бөлүгүн Батыш Азиядагы акыркы окуяларга арнады. Ал Ирандагы, Ливандагы, Газа тилкесиндеги жана Иордан дарыясынын батыш жээгиндеги кырдаалды эске салды.

Пезешкиандын пикири боюнча, аймакта болуп жаткан окуялар эл аралык укук нормаларын тоготпоо жана күчкө, басымга негизделген мамилелердин кесепеттерин дагы бир жолу далилдеди.

«Батыш Азия аймагындагы, Ирандагы, Ливандагы, Газа тилкесиндеги жана Иордан дарыясынын батыш жээгиндеги акыркы окуялар эл аралык укук нормаларын тоготпоо жана күчкө, басымга негизделген мамилелерди улантуу айрым өлкөлөрдүн коопсуздугуна гана эмес, бүткүл аймактын жана дүйнөнүн туруктуулугуна коркунуч келтирерин дагы бир жолу көрсөттү», — деди ал.

АКШ менен Израилдин Иранга жасаган соккулары тууралуу

Пезешкиан ошондой эле АКШ жана Израил менен болгон аскердик тирешүүгө токтолду.

Анын айтымында, АКШ менен Израил тарабынан 2025-жылдын 13-июнунда жана 2026-жылдын 28-февралында Иранга каршы жасалган чабуулдар БУУнун Уставынын жана эл аралык укуктун негизги принциптерин бузуу болуп саналат.

Ирандын президенти ошондой эле күч колдонууга тыюу салуу принциби жана жашоо укугу бузулганын билдирди. Анын айтымында, согуштук аракеттер учурунда соккулар аскердик объекттерге гана эмес, жарандык инфраструктурага да жасалган.

Тактап айтканда, ал Минабдагы мектепке жасалган чабуулду атады, анын маалыматы боюнча, анда 168 окуучу жана мугалим каза болгон.

Ирандын президенти ошондой эле Фарс провинциясынын Ламерд шаарындагы стадионго жасалган сокку тууралуу билдирди, анда 200 адам каза болуп жана жаракат алган.

Иран лидери болгон окуяны анын өлкөсүнө гана эмес, ШКУга мүчө мамлекетке жасалган кол салуу деп атады. Ал Иранга каршы аракеттерди айыптаган жана иран элине колдоо көрсөткөн уюмдун өлкөлөрүнө ыраазычылык билдирди.

АКШ менен болгон келишимдер тууралуу

Ирандын президенти ошондой эле согуштук аракеттерден кийинки сүйлөшүүлөргө токтолду.

Анын айтымында, 40 күндүк тирешүүдөн жана аскердик объекттерге, экономикага, инфраструктурага, мектептерге жана ооруканаларга жасалган соккулардан кийин ок атышууну токтотууга жетишилген.

Андан соң Пакистан менен Катардын ортомчулугунда үч айга жакын сүйлөшүүлөр жүрүп, ал «Исламабад өз ара түшүнүшүү меморандуму» деп аталган келишимге жетишүү менен аяктаган.

Ошону менен бирге Пезешкиан бул документ боюнча АКШнын милдеттенмелери эки жумага жетпеген убакыт аткарылганын, андан кийин Вашингтон кошумча талаптарды коё баштаганын билдирди.

Ирандын президенти Тегеран Америка тарап милдеттенмелерин аткарган шартта келишимдерди аткарууга кайтып келүүгө даяр экенин баса белгиледи.

«Эгерде АКШ жогоруда аталган Өз ара түшүнүшүү меморандумунда көрсөтүлгөн өз милдеттенмелерине кайтса, Иран Ислам Республикасы токтоосуз түрдө ошондой эле жооп кайтарат», — деди Пезешкиан.

ШКУнун коопсуздукту изилдөө борбору тууралуу

Сүйлөгөн сөзүнүн дагы бир темасы коопсуздук чөйрөсүндөгү ШКУнун механизмдерин чыңдоо болду.

Пезешкиан терроризмге, экстремизмге жана жаңы коркунучтарга эффективдүү каршы туруу үчүн уюмдун институционалдык жана эксперттик потенциалын өнүктүрүү зарылдыгын билдирди.

Буга байланыштуу Иран ШКУнун алкагында Коопсуздук чөйрөсүндөгү стратегиялык изилдөөлөр борборун түзүүнү сунуштады.

Болжолдонгондой, борбор жаңы пайда болгон коркунучтарды аныктоо, коопсуздук чөйрөсүндөгү кырдаалдын өнүгүшүн баалоо жана аймактык туруктуулукту чыңдоо боюнча адистештирилген сунуштарды даярдоо үчүн уюмга мүчө мамлекеттердин илимий жана эксперттик потенциалын колдоно алат.

Пезешкиан Иран диалогду жана өз ара аракеттенүүнүн натыйжалуу механизмдерин түзүүнү көп тараптуу кызматташтыкты өнүктүрүүнүн маанилүү шарты деп эсептерин баса белгиледи.

Ал Тегеран ШКУнун ишине конструктивдүү катышууга жана өз ара аракеттенүүнү чыңдоого, уюмдун натыйжалуулугун жогорулатууга багытталган демилгелерди колдоого даяр экенин билдирди.