Садыр Жапаров Ош шаарында салыктарды бөлүштүрүү принцибин түп тамырынан бери өзгөрткөн пилоттук долбоорду ишке киргизди. Эми сатуудан алынуучу салыктын жарымы жана бирдиктүү салыктын бир бөлүгү жергиликтүү бюджетте калат. Бул кадам шаардын каржылык көз карандысыздыгын чыңдоого гана эмес, жергиликтүү бийликтин мотивациясын да олуттуу өзгөртүүгө багытталган. Башкача айтканда, аларды дотацияны пассивдүү алуучудан бизнести мыйзамдаштырууга кызыкдар активдүү оюнчуга айлантуу максаты коюлууда. Пилоттук долбоор ушул жылдын 1-июнунда башталат.

Мамлекет башчысынын сайтында жарыяланган жарлыкка ылайык, бир жыл ичинде, 2026-жылдын 1-июнунан 2027-жылдын 1-июнуна чейин, Ош шаарынын бюджетине сатуудан алынуучу салыктын 50%ы жана жөнөкөйлөтүлгөн салык салуу системасы боюнча бирдиктүү салыктын 15%ы чегерилет. Финансы министрлигине каражаттарды эсепке алуу механизмин иштеп чыгуу, ал эми долбоор аяктагандан кийин анын натыйжалуулугун талдап, бул тажрыйбаны кеңейтүү боюнча сунуш киргизүү тапшырылды. Жарлыктын аткарылышын көзөмөлдөө Президенттин администрациясына жүктөлдү.

Эксперименттин маңызы бюджеттик децентрализацияда жатат. Учурда сатуудан алынуучу салык да, бирдиктүү салык да жалпы мамлекеттик киреше болуп саналат жана толугу менен республикалык бюджетке кетет. Мындан улам муниципалитеттер үчүн негизги фискалдык стимул жоголгон эле. Жаңы жарлык бул парадигманы өзгөртүп, буга чейин Мамлекеттик салык кызматынын төрагасы Алмамбет Шыкмаматов тарабынан сунушталган концепцияны ишке ашырууда. Ал 2025-жылдын жайында президентке Ош шаарын дал ушундай схема үчүн пилоттук аянтча кылууну сунуштаган эле.

«Мындай долбоордун максаты — жергиликтүү бийлик органдарын бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүүгө стимулдаштыруу. Шаар мэрлери салыктык түшүүлөрдүн өсүшүнө кызыкдар болушат, бул өз кезегинде көмүскө экономика менен күрөшүүгө оң таасирин тийгизет», — деп түшүндүргөн Шыкмаматов анда.

Анын бул оюн Оштун мэри Жанарбек Акаев да колдойт. Мэрдин эсеби боюнча, сатуудан түшкөн салыктын жарымы шаарда калса, жергиликтүү бюджеттин кирешесин жылына болжол менен 2 млрд сомго чейин көбөйтүүгө мүмкүнчүлүк түзүлөт. Салык кызматынын башчысы буга чейин «децентрализация жергиликтүү бийликти бюджетти пассивдүү алуучудан бизнести көмүскөдөн чыгарууга кызыкдар экономикалык процесстин жигердүү катышуучусуна айландырат» деп белгилеген.

Долбоордун так Ош шаарында башталышы терең символикалык мааниге ээ жана «түштүк борбордун» оор каржылык абалы менен байланыштуу. Бир жагынан, шаар өлкөдөгү чоңдугу боюнча экинчи орунда турат жана мамлекеттен чоң колдоо алат. Министрлер Кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиевдин айтымында, 2025-жылы Ошко 6,6 млрд сом бөлүнгөн, бул Кыргызстандын башка шаарларыныкына караганда көп. Салыштыруу иретинде, Токмок жана Кара-Балта шаарларына 1 млрд сомдон гана берилген.

Башка жагынан алганда, Оштун өзүнүн бюджети өтө чакан жана начар аткарылат. Эсеп палатасынын маалыматына ылайык, шаардын такталган бюджети 3,2 млрд сомду түзгөн, бирок киреше бөлүгү 92,7%га, чыгаша бөлүгү 91,8%га гана аткарылган. Мындан тышкары, аудиторлор 5,6 млрд сомдон ашык суммадагы финансылык мыйзам бузууларды аныктаган.

Мындай шартта киреше базасын жөн эле көбөйтпөстөн, аны муниципалитеттин өзүнүн аракеттерине байлоо идеясы логикалуу көрүнөт. Буга чейин сатуудан алынуучу салыктын жана бирдиктүү салыктын 50%ын жергиликтүү бюджеттерге калтырууну колдоп келген депутат Замирбек Мамасадыков белгилегендей, «жергиликтүү бюджет республикалык бюджетке салыштырмалуу тең салмактуу эмес».

Иш жүзүндө Оштогу пилоттук долбоор бул механизмди так иштеп чыгуу үчүн киргизилүүдө. Ал ийгиликтүү ишке ашса, республиканын башка шаарларына да жайылтылышы мүмкүн. Мындан тышкары, ал Кыргызстандын салык саясатындагы жалпы тенденцияны — көмүскө секторду мыйзамдаштырууга багытталган аракеттерди чагылдырат. Президент Жапаров буга чейин муну артыкчылыктуу багыттардын бири катары атап, «бизнес менен мамлекеттин өз ара аракеттенүүсү боюнча арбитр болууга» даяр экенин билдирген.

Кандай болгон күндө да, эксперименттин ийгилиги кошумча миллиарддарга гана эмес, Ош мэриясынын жаңы ыйгарым укуктарды канчалык натыйжалуу пайдалана аларына байланыштуу болот. Скептиктер бир жыл мурун Эсеп палатасы киреше салыгы жана ижара төлөмдөрү боюнча пландын аткарылбай калганын, ошондой эле социалдык коргоо жана билим берүүгө бөлүнгөн каражаттардын төмөн өздөштүрүлүшүн каттаганын эске салышууда. Шаар бийлиги салыктык өз алдынчалыкты ишкердик чөйрөнү жана инфратүзүмдү реалдуу жакшыртууга айланта алабы же жокпу, муну Финансы министрлиги бир жылдан кийин бере турган натыйжалуулукту талдоонун жыйынтыктары көрсөтөт.