Кыргызстанда ШКУ саммитине буга чейин мынчалык масштабдуу даярдык көрүлбөсө керек. Мурда Бишкектин тургундары жогорку даражалуу коноктордун келишин негизинен жолдордун жабылышынан сезишсе, бул жолу борбор калаадагы көнүмүш жашоо дээрлик токтоп калды.

Көптөгөн уюмдар аралыктан иштөө форматына өттү, ал эми аймактардагы күч түзүмдөрүнүн кызматкерлери эл аралык иш-чаралар учурунда коопсуздукту камсыз кылуу үчүн Бишкекке жана Ысык-Көл облусуна жөнөтүлдү. Борбор калаанын тургундарына мүмкүн болсо шаардан убактылуу чыгып туруу да сунушталды.

Чектөөлөр шаардагы көнүмүш көрүнүштөргө чейин жетти. Иш-чаралар өтүп жаткан учурда бийлик жол кесилиштеринде улуттук суусундуктарды көчөдө сатууга тыюу салып, ижарага берилүүчү электросамокаттарды муниципалдык аймактардан алып салууну сунуштады. Жолдордун жабылышы жана кыймылдын убактылуу өзгөрүшү менен кошо мунун баары саммитти чоң саясатка таптакыр кызыкпаган адам да байкабай коё албаган окуяга айлантты.

Ошондуктан мыйзам ченемдүү суроо жаралат: мунун баары эмне үчүн жана ШКУ катардагы кыргызстандыкка эмне берет?

ШКУ — Шанхай кызматташтык уюму. Бүгүнкү күндө ага 10 мамлекет кирет: Кыргызстан, Казакстан, Кытай, Россия, Тажикстан, Өзбекстан, Индия, Пакистан, Иран жана Беларусь. Бул өлкөлөрдө жалпысынан 3,4 миллиарддан ашык адам — дүйнө калкынын 40%га жакыны жашайт.

Кыргызстан уюмдун жөн гана мүчөсү эмес, ШКУну негиздеген мамлекеттердин бири. 2025–2026-жылдары биздин өлкө уюмга төрагалык кылууда.

Башында ШКУнун негизги багыттарынын бири коопсуздук болгон. Бирок 25 жылдын ичинде каралган маселелердин чөйрөсү кыйла кеңейди. Азыр өлкөлөр соода, инвестиция, транспорттук коридорлор, энергетика, санариптештирүү, экология, терроризм жана баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүүгө каршы күрөшүү жана башка багыттар боюнча кызматташууну талкуулашат.

ШКУнун практикалык мааниси да ушунда: уюм өзү жол курбайт жана бензиндин баасын арзандатпайт. Бул — мамлекет башчылары биргелешкен долбоорлор жана эрежелер боюнча макулдашып, андан кийин өкмөттөр, мамлекеттик органдар жана бизнес ошол макулдашууларды ишке ашыра турган аянтча.

Эми эң негизгиси — ШКУнун алкагындагы кызматташтык катардагы кыргызстандыкка кандай пайда алып келиши мүмкүн?

Жолдор жана жүк ташуу

Товарларды тезирээк жана арзаныраак ташуу. ШКУ өлкөлөрү эл аралык транспорттук коридорлорду өнүктүрүп, жүк ташууну санариптештирүүнү талкуулап жатышат. Деңизге чыга албаган Кыргызстан үчүн жаңы жана ыңгайлуу каттамдар ири рынокторго жетүү мүмкүнчүлүгүн кеңейтет.

Жумуш жана инвестиция

Жаңы ишканалар — жаңы жумуш орундары. ШКУнун алкагында Кыргызстан чет элдик инвесторлорго долбоорлорду сунуштап, бизнес өкүлдөрүнүн түз жолугушууларын өткөрөт. Канчалык көп долбоор ишке ашса, ошончолук жаңы жумуш орундары жана жергиликтүү компаниялар үчүн буйрутмалар пайда болушу мүмкүн.

Кыргыз товарларынын экспорту

Чет өлкөгө товар сатуу жеңилдейт. Кыргызстандын ШКУдагы экономикалык артыкчылыктарынын бири — соода жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү. Кыргыз өндүрүүчүлөрү үчүн бул уюмга кирген өлкөлөрдүн ири рынокторуна чыгууда тоскоолдуктардын азайышын билдириши мүмкүн.

Электр энергиясы жана энергетика

Өлкөлөр энергетикалык коопсуздукту биргелешип бекемдөөнү көздөйт. ШКУнун алкагында энергетикалык системалар, энергияны үнөмдөө жана кайра жаралуучу энергетика боюнча биргелешкен долбоорлор талкууланат. Кыргызстан үчүн бул энергетикалык долбоорлорго өнөктөштөрдү жана инвестицияларды тартууга мүмкүнчүлүк берет.

Баалар жана товарлар

Соода көбөйсө — тандоо да көбөйөт. Соода жана жүк ташуу жол-жоболорунун жөнөкөйлөшү бизнестин чыгымдарын азайтып, өлкөлөр ортосунда товар жеткирүүнү жеңилдетиши мүмкүн. Бирок саммиттен кийин эле азык-түлүк же техника арзандайт деп айтууга болбойт — баага башка көптөгөн факторлор таасир этет.

Коопсуздук

Өлкөлөр жалпы коркунучтар менен биргеликте күрөшүүгө аракет кылышат. ШКУнун негизги багыттарынын бири — терроризм, экстремизм, баңгизаттарды мыйзамсыз жүгүртүү жана жаңы киберкоркунучтар менен күрөштү камтыган аймактык коопсуздук. Кыргызстан узак мөөнөттүү туруктуулук менен коопсуздукту өзүнүн төрагалыгынын артыкчылыктуу багыттарынын бири катары белгилеген.

Интернет жана мамлекеттик кызматтар

Санариптик чечимдер көбөйөт. Кыргызстан ШКУда санариптик экономиканы жана санариптик трансформацияны өнүктүрүүнү алдыга жылдырууда. Ошол эле учурда өлкөлөр санариптештирүү менен катар күчөп жаткан киберкоркунучтарга каршы кызматташууну талкуулашат.

Ири долбоорлорго каражат

Кыргызстанга өлкөнүн ичинен табуу кыйын болгон инвестициялар керек. ШКУнун алкагында биргелешкен долбоорлорду каржылоо механизмдери талкууланууда. Кыргызстан үчүн бул инфраструктурага, энергетикага, өндүрүшкө жана башка ири долбоорлорго каражат тартууга мүмкүнчүлүк.

Анын жыйынтыгын дароо сезебизби?

Кыязы, жок. ШКУ саммити — эртеси эле баалар арзандап же жаңы жол пайда боло турган жыйын эмес.

Практикалык натыйжа өлкөлөр кандай документтерге кол коёруна, кайсы долбоорлор каржыланарына жана жетишилген макулдашуулар иш жүзүндө аткарыларына байланыштуу.

Бирок Кыргызстан үчүн мындай жолугушуулардын мааниси башкада: бир үстөлдүн тегерегине Кытай, Россия, Индия, Казакстан, Өзбекстан жана өлкөбүздүн башка ири өнөктөштөрүнүн жетекчилери чогулат. Бул жолу 20га жакын өлкөнүн жетекчилери келди. Кыргызстан алар менен абстракттуу геосаясатты эмес, жолдор, соода, инвестиция, электр энергиясы жана коопсуздук сыяктуу конкреттүү маселелерди талкуулоого мүмкүнчүлүк алат.

Акырында ШКУнун катардагы кыргызстандык үчүн пайдасын Бишкекке келген кортеждердин саны менен эмес, дал ушул сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгы менен баалоо керек.

Наргиз Токоева