Кыргызстанда Улуттук банктын 2026-жылдын жыйынтыгы боюнча тапкан пайдасынын 100 пайызын республикалык бюджетке которуу сунушталууда. Тиешелүү конституциялык мыйзамдын долбоору Жогорку Кеңештин кароосуна киргизилди. Экономист Искендер Шаршеев мындай тажрыйбаны алгылыктуу деп эсептейт. Бирок бул чечим Улуттук банктын резервдерине таасирин тийгизбеши керектигин белгилейт.

Мыйзам долбоорунда эмне сунушталууда?

Документке ылайык, Улуттук банктын 2026-жылдагы пайдасын толугу менен республикалык бюджеттин кирешесине которуу сунушталууда. Бул үчүн «Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жөнүндө» конституциялык мыйзамдын 12-беренесинин 4 жана 5-бөлүктөрүнүн колдонулушун убактылуу токтотуу каралган. Аталган жоболор жөнгө салуучу органдын пайдасын жана резервдерин бөлүштүрүү маселелерине тиешелүү.

Мында атайын тартип 2026-жылдын жыйынтыгы боюнча алынган пайданы бөлүштүрүүгө гана колдонулат. Мыйзам долбооруна ылайык, каражат Улуттук банктын финансылык отчеттуулугу көз карандысыз тышкы аудитор тарабынан ырасталгандан кийин бюджетке которулат.

Демек, мыйзам кабыл алынары менен акча дароо которулбайт. Алгач жылдын финансылык жыйынтыгы чыгарылып, иш жүзүндө алынган пайда аныкталып, аудитордук текшерүү жүргүзүлүшү керек. Бюджетке канча каражат түшөрү мыйзам долбоорунда көрсөтүлгөн эмес.

Мамлекетке Улуттук банктын пайдасы эмне үчүн керек?

Финансы министрлиги мыйзам долбоорунун негиздеме-маалымкатында демилгенин негизги максаты республикалык бюджеттин киреше бөлүгүн көбөйтүү экенин белгилеген. Түшкөн каражатты бюджеттик чыгымдарды, анын ичинде социалдык жактан маанилүү багыттарды каржылоого жумшоо пландалууда.

Демилгечилердин пикиринде, бул бюджетке кошумча киреше алып келип, өлкөдөгү социалдык-экономикалык абалды турукташтырууга өбөлгө түзөт. Бирок документтерде Улуттук банктын пайдасынан кайсы конкреттүү программалар каржыланары такталган эмес.

Экономист: Пайданы бюджетке которуу — кадимки тажрыйба

Экономист Искендер Шаршеев Reporter.kg сайтына берген комментарийинде мамлекеттик уюмдардын пайдасын бюджетке которуу мамлекеттик каражаттарды бириктирүү принцибине туура келерин белгиледи.

Анын айтымында, Улуттук банктын өзгөчө укуктук макамы бар жана ал өзүнчө мыйзамдын негизинде иштейт. Бирок эксперт мындай макам алынган пайданы мамлекеттик бюджетке которууга тоскоол болбойт деп эсептейт.

«Бюджеттик кодекстин негизги принциптеринин бири — бардык мамлекеттик каражаттарды бириктирүү. Ошондуктан Улуттук банктын пайда катары эсептелүүчү акча каражаты болсо, ал жалпы бюджетке түшүшү керек», — деп түшүндүрдү Шаршеев.

Экономист банк секторунун кошумча киреше алышын айрым өлкөлөрдөгү саясий жана аскердик туруксуздуктан улам күчөгөн миграциялык жана финансылык агымдар менен да байланыштырды.

Анын айтымында, акча каражаттарынын бир бөлүгү Борбор Азия өлкөлөрүнө, анын ичинде Кыргызстанга багытталган. Бул валюталарды алмаштыруу операцияларынын жана банктык тейлөөнүн көлөмүн көбөйткөн.

«Валюта алмаштыруу жана депозиттерди тейлөө аркылуу биздин коммерциялык банктар да, Улуттук банк да киреше тапты. Бир нече жылдан бери киреше алып жатышат. Ошондуктан пайда мамлекеттик бюджетке которулса, бул кадимки көрүнүш», — деди эксперт.

Улуттук банктын резервдерин сактоо эмне үчүн маанилүү?

Ошол эле учурда Шаршеев Улуттук банктын пайдасы менен резервдерин бири-биринен айырмалоо зарылдыгын белгиледи. Экономисттин айтымында, жөнгө салуучу орган өз милдеттерин аткаруу жана банк системасынын туруктуулугун камсыз кылуу үчүн жетиштүү резервдерге ээ болушу керек.

Ал Улуттук банк коммерциялык банктардын ишин жөнгө саларын, эсептик ченди белгилей турганын жана финансылык сектордун туруктуулугун сактоого багытталган башка милдеттерди аткарарын айтты.

Эксперттин пикиринде, банк системасында кризистик жагдайлар жаралганда пайдаланылуучу каражаттар өзгөчө мааниге ээ.

«Эң негизгиси, Улуттук банк резервдерин өткөрүп бербеши керек. Эгер резервдер которулса, бул мыйзам бузууга жана тобокелдиктерге алып келет. Улуттук банк өз милдеттенмелерин аткаруу үчүн резервдерди түзүп, сактап турушу зарыл», — деди Шаршеев.

Ошентип, экономист Улуттук банктын таза пайдасын бюджетке которууда көйгөй көрбөйт. Бирок бул чечим жөнгө салуучу органдын финансылык туруктуулугун камсыз кылууга зарыл каражаттарга таасирин тийгизбеши керек деп эсептейт.