орборду, ошондой эле 50дөн ашуун экспертти бириктирген эксперттик-аналитикалык форумдун аянтчасы болду. Тарыхый тажрыйба, азыркы геосаясий процесстер жана келечектин сценарийлери илимий билимди практикалык чечимдер менен айкалыштырууга жана аймактык кызматташтыктын негизги багыттарын аныктоого багытталган дисциплиналар аралык диалогдун темасы болду. Жолугушуунун натыйжасында евразиялык мейкиндикте болуп жаткан трансформациялар талданып гана тим болбостон, бийлик органдары жана бизнес үчүн практикалык сунуштар иштелип чыкты. Алар салмактуу стратегиялык чечимдерди кабыл алууга жана эл аралык кызматташтыкты чыңдоого негиз боло алат.

«Россия жана Кыргызстан Чоң Евразияда»

22-октябрда Б. Н. Ельцин атындагы Кыргыз-Россия Славян университетинде «Россия жана Кыргызстан Чоң Евразияда: өткөн — бүгүн — келечек» аттуу биринчи Эл аралык эксперттик-аналитикалык форум өттү. Бүтүндөй евразиялык мейкиндиктеги мамлекеттердин алдында турган чакырыктарга биргелешип жооп издөө үчүн ар кайсы өлкөлөрдүн, анын ичинде Кыргызстандын, Россиянын, Өзбекстандын жана Казакстандын окумуштуулары чогулду.

Катышкан уюмдардын арасында алдыңкы аналитикалык борборлор жана университеттер бар, алардын ичинде Ж. Баласагын атындагы Кыргыз улуттук университети, Ош мамлекеттик университети, М. В. Ломоносов атындагы Москва мамлекеттик университети, «Экономиканын жогорку мектеби» улуттук изилдөө университети, Патрис Лумумба атындагы Россия элдер достугу университети, Д. Банзаров атындагы Бурят мамлекеттик университети жана башкалар.

Эл аралык иш-чаранын уюштуруучулары КРСУ, «Аксон» маалыматтык-консалтингдик борбору, Евразиялык тарыхчылар гильдиясы, «НОВАЯ ЭРА» ЦРГТ, «Россиянын цивилизациялык келечеги» философиялык клубу жана Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясына караштуу Стратегиялык жана академиялык изилдөөлөр институту (ИСАИ) болду.

Чоң Евразия: мамлекеттердин кызыкчылыктары жана өнөктөштүктүн келечеги

Форумдун катышуучуларына Россия Федерациясынын Кыргыз Республикасындагы элчилигинин кеңешчи-посланниги Екатерина Чистова кайрылып, Россия менен Кыргызстандын экономикалык жана гуманитардык чөйрөлөрдөгү кызматташтыгынын маанисин баса белгиледи. Ошондой эле ал көп уюлдуу дүйнөлүк тартипти калыптандырууда мамлекеттердин тең укуктуу өз ара аракеттенүүсүнүн ролуна токтолду.

Бул маселелер эл аралык мамилелердин трансформациясын жана евразиялык мейкиндиктеги мамлекеттердин ролунун өзгөрүшүн эксперттик талкуулоонун жүрүшүндө андан ары өнүктүрүлдү. Катышуучулар Чоң Евразия концепциясына өзгөчө көңүл буруп, аны азыркы геосаясий процесстердин жана аймактык кызматташтыктын келечегинин контекстинде карашты.

Форумдун модератору, философия илимдеринин доктору, «Аксон» борборунун илимий-изилдөө программаларынын жетекчиси Олег Агапов Чоң Евразияны идеология эмес, жалпы географиялык мейкиндик жана туруктуу өнүгүүгө өз ара кызыкдарлык бириктирген мамлекеттердин альянсы катары аныктады. Анын айтымында, бул түзүлүштө цивилизация-мамлекеттер, тактап айтканда Россия, Кытай, Индия, Иран, Түркия, ошондой эле суверенитет негизги баалуулук болуп саналган улут-мамлекеттер катар жашайт.

Иштеп жаткан аймактык бирикмелердин ролуна өзүнчө көңүл бурулду. Саясий илимдердин доктору Аликбек Джекшенкулов Евразия экономикалык биримдигинин, Шанхай кызматташтык уюмунун жана Жамааттык коопсуздук келишим уюмунун бири-бирин толуктаган мүнөзүн белгиледи. Бул түзүмдөр мамлекеттердин экономика, саясат жана коопсуздук чөйрөсүндөгү өз ара аракеттенүүсүнүн ар кандай форматтарын камсыз кылат.

Өз кезегинде ИСАИнин өнүктүрүү боюнча директору, «Валдай» клубунун эксперти Кубатбек Рахимов Борбордук Азия Чоң Евразиянын калыптанып жаткан «каркасында» негизги орунду ээлей турганына көңүл бурду. Ал ошондой эле Кыргызстан менен Россиянын аналитикалык борборлорунун күчү менен аймактык тенденцияларга жыл сайын биргелешкен мониторинг жүргүзүүнү сунуштады. Анын баса белгилешинче, мындай иш эксперттик баалоолорду системалаштырууга, негизги өзгөрүүлөргө көз салууга жана Россия-Кыргызстан өнөктөштүгүн, аймактык кызматташтыкты өнүктүрүү үчүн узак мөөнөттүү аналитикалык негиз түзүүгө мүмкүндүк берет.

Суу коопсуздугу — аймактык туруктуулуктун негизги чакырыктарынын бири

Суу-энергетика маселелери форумдун эң мазмундуу багыттарынын бири болду. Борбордук Азия үчүн бул маселенин өзгөчө мааниси бар: суунун жеткиликтүүлүгү айыл чарбасына, энергетикага, азык-түлүк коопсуздугуна жана мамлекеттердин социалдык-экономикалык өнүгүүсүнө таасир этет.

Мында дарыялардын жогорку жана төмөнкү агымындагы өлкөлөрдүн кызыкчылыктары дайыма эле дал келе бербейт: бирөөлөрүнө суу электр энергиясын өндүрүү үчүн, башкаларына айыл чарба жерлерин сугаруу үчүн керек.

Абалга кошумча климаттын өзгөрүшү, мөңгүлөрдүн кыскарышы жана калктын өсүшү таасир этет. Келечекте бул ресурстар үчүн атаандаштыкты күчөтүп, мамлекеттер аралык макулдашуулардын маанисин жогорулатышы мүмкүн.

«Экономиканын жогорку мектеби» улуттук изилдөө университетинин профессору, саясий илимдердин кандидаты Николай Николаев баяндамасында аймактагы суу боюнча карама-каршылыктар ресурстарды бөлүштүрүү менен гана эмес, мамлекеттердин суверенитет, адилеттүүлүк жана өнүгүү тууралуу түшүнүктөрүндөгү айырмачылыктар менен да байланыштуу экенин белгиледи. Эксперттин пикиринде, келишпестиктерди жеңүүгө өлкөлөрдүн суу инфраструктурасын сактоо жана өнүктүрүү үчүн биргелешкен жоопкерчилиги, ошондой эле чектелген ресурстар үчүн атаандаштыктан бүтүндөй аймактын суу коопсуздугун жогорулатууга багытталган кызматташтыкка өтүү негиз боло алат.

Өз кезегинде Россия илимдер академиясынын Россия тарыхы институтунун профессору Виктор Кондрашин Россия аймактагы суу тартыштыгы маселесин чечүүдө негизги оператор боло аларын белгиледи.

Талкуунун конкреттүү мүнөзгө ээ болушуна «Аксон» борбору даярдаган аналитикалык тасма өбөлгө түздү. Сандык маалыматтарды жана мейкиндиктик моделдөөнү колдонуп, авторлор суу ресурстарынын азайышынын масштабын көрсөтүп, Борбордук Азия үчүн узак мөөнөттүү коркунучтарды белгилешти.

Суу-энергетика маселелеринин эл аралык форумдун программасына киргизилиши бул маселени Россия менен Борбордук Азия өлкөлөрүнүн мамилелеринин, ошондой эле Чоң Евразиянын өнүгүү келечегинин контекстинде кароого мүмкүндүк берди. Талкуу көрсөткөндөй, суу коопсуздугу туруктуу диалогду, биргелешкен пландоону жана өз ара муктаждыктарды эске алууну талап кылат.

Жасалма интеллект доорундагы жалпы тарыхый мурас

Форумдун дагы бир маанилүү багыты Кыргызстан менен Россиянын жалпы тарыхын талкуулоо болду. Изилдөөчүлөрдүн көңүл чордонунда советтик модернизация турду: анын жүрүшүндө азыркы Кыргызстандын аймагында өнөр жай ишканалары, билим берүү мекемелери, транспорттук инфраструктура жана илимий уюмдар түзүлгөн. Ошол эле учурда бул мезгилдин карама-каршылыктары жана болуп өткөн өзгөрүүлөрдөгү жергиликтүү коомдун ролу да талкууланды.

Жалпы өткөндү идеалдаштырбастан жана бир жактуу баа бербестен чечмелөө маселеси принципиалдуу мааниге ээ болду.

Тарыхчылар азыркы маалымат мейкиндиги татаал окуялар жөнүндө жөнөкөйлөтүлгөн түшүнүктөрдүн жайылышына өбөлгө түзөрүнө көңүл бурушту. Бул өзгөчө социалдык тармактарда байкалат: ал жакта эмоционалдык чечмелөөлөр көбүнчө кеңири таралат, анын ичинде жасалма интеллект түзгөн видеолор аркылуу.

Талкуунун жүрүшүндө адистер нейротармактын Кыргызстан менен Россиянын жалпы өткөнү тууралуу суроолорго берген жоопторун да талдап чыгышты. Эксперттер фактылык каталарды, архивдик булактарга шилтемелердин жоктугун жана советтик мезгилдин маанилүү процесстеринин, анын ичинде калктын сабаттуулугунун өсүшүнүн, өнөр жайдын өнүгүшүнүн жана инфраструктуранын түзүлүшүнүн жетиштүү чагылдырылбаганын белгилешти.

Талкуу кеңирээк көйгөйдү ачып берди: санариптик мейкиндикте орус жана кыргыз тилдериндеги ишенимдүү илимий изилдөөлөр жетишсиз. Нейротармактар негизинен өздөрүнө жеткиликтүү маалымат топтомдорун колдонгондуктан, мындай боштуктар алар түзгөн жооптордун толуктугуна жана объективдүүлүгүнө таасир этиши мүмкүн.

Ушуга байланыштуу катышуучулар сапаттуу тарыхый материалдарга жеткиликтүүлүктү кеңейтүү жана аларды санариптик чөйрөдө тар академиялык чөйрөдө гана эмес, кеңири коомчулук арасында да жигердүү жайылтуу зарылдыгын баса белгилешти.

Келечекке стратегиялык көз караш: 2050-жылга чейинки өнүгүү сценарийлери

Форумдун жыйынтыктоочу бөлүгү форсайт-сессияга арналып, анда катышуучулар Борбордук Азиянын 2050-жылга чейинки мүмкүн болгон өнүгүү сценарийлерин карап чыгышты.

Талкууга тарыхчылар, саясат таануучулар, экономисттер, социологдор жана жаш изилдөөчүлөр катышты. Мындай курам демографиялык өзгөрүүлөрдөн жана экономиканын абалынан тартып климаттык тобокелдиктерге жана технологиялык өнүгүүгө чейинки ар кандай факторлордун таасирин эске алууга мүмкүндүк берди.

Эксперттер үч сценарий иштеп чыгышты. Инерциялык сценарий өз ара аракеттенүү механизмдерин олуттуу жаңыртпастан, калыптанган тенденциялардын сакталышын болжойт. Прагматикалык сценарий айрым тармактарда кызматташтыкты ырааттуу кеңейтүүгө негизделет. Серпилүү сценарийи ири биргелешкен долбоорлорду, технологиялык модернизацияны жана экономикалык өнүгүүнүн жаңы багыттарынын пайда болушун карайт.

Форсайт-сессиянын жыйынтыгы боюнча бийлик органдары, илимий институттар жана ишкер чөйрөлөр үчүн сунуштар топтому түзүлдү.

Иштин өзүнчө инновациялык элементи эксперттик божомолдорду нейротармак түзгөн баалоолор менен салыштыруу болду. Бул узак мөөнөттүү процесстерди талдоодо жасалма интеллектти колдонуунун мүмкүнчүлүктөрүн жана чектөөлөрүн кароого мүмкүндүк берди.

Форсайт-сессия талкууга практикалык багыт берди. Бир нече сценарийди иштеп чыгуу ар кандай чечимдердин мүмкүн болгон кесепеттерин баалоого, тобокелдик факторлорун аныктоого жана кошумча изилдөөнү талап кылган багыттарды белгилөөгө жардам берет.

Эксперттик баалоолордон биргелешкен ишке

Чоң Евразияны өткөндүн, бүгүнкүнүн жана келечектин призмасы аркылуу кароо учурдагы процесстерди талдоонун чегинен чыгып, аймактын узак мөөнөттүү өнүгүү келечегине кайрылууга мүмкүндүк берди. Эл аралык тартип трансформацияланып жаткан шартта тарыхый өбөлгөлөрдү түшүнүү, азыркы чакырыктарды баалоо жана мүмкүн болгон өзгөрүүлөрдү божомолдоо стратегиялык артыкчылыктарды аныктоо үчүн өзгөчө мааниге ээ.

Актуалдуу чакырыктарга жооп издөөгө багытталган, мамлекеттик бийлик органдары жана ишкер коомчулук үчүн сунуштарды иштеп чыгуу форумдун маанилүү жыйынтыгы болду. Ошентип эксперттик диалог илимий аналитиканы стратегиялык чечимдерди кабыл алуу милдеттери менен бириктирип, практикалык мааниге ээ болду. Аймактык процесстерди терең түшүнүүнү мамлекеттин жана бизнестин практикалык муктаждыктары менен айкалыштыра билүү Чоң Евразиянын келечегин талкуулоочу мындай аянтчалардын маанисин аныктайт.

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, эксклюзив

Теги: КРСУ