Борбордук Азиядагы жер көчкүлөр жалпы наркы 3,59 млрд долларга чейинки жолдорго, темир жолдорго жана имараттарга зыян келтириши мүмкүн. Тобокелдиги эң жогору аймактардын бири — Кыргызстандын тоолуу жана тоо этегиндеги райондору. Бул тууралуу Евразиялык өнүктүрүү банкынын (ЕАӨБ) «Борбордук Азия шаарларындагы жер көчкү тобокелдиктери» аттуу аналитикалык брифинде айтылат.

3,59 млрд доллар деген баа эл аралык эксперттер Caleca жана анын авторлоштору 2024-жылы жарыялаган изилдөөдөн алынган. Бул сумманын басымдуу бөлүгү, 3,02 млрд доллары, автомобиль жолдоруна туура келет. Темир жолдорго келиши мүмкүн болгон жоготуулар 382 млн долларга, имараттарга келиши мүмкүн болгон жоготуулар 186 млн долларга бааланат.

ЕАӨБдө тактагандай, бул чыныгы зыян же бир жылдагы жоготуулардын божомолу эмес, моделдик баа. Ал мындайча эсептелген: коркунучтуу тоо капталдарында кайсы объекттер жайгашканы аныкталып, алардын баары толугу менен кыйрады деп шарттуу түрдө эсептелип, наркы кошулган.

Эң коркунучтуу жерлер кайда

ЕАӨБ шилтеме берген эл аралык эксперттердин маалыматына ылайык, Кыргызстанда тоолуу жана тоо этегиндеги райондор жогорку тобокелдик аймагына кирет. Тажикстанда бул Айни району жана Душанбенин айрым тилкелери. Өзбекстанда Ташкент облусунун Ахангаран районундагы Ташкент — Ош коридорунун тилкеси. Казакстанда Алматы шаарынын жана Алматы облусунун тоо этегиндеги айрым райондору.

Банктын белгилешинче, жер көчкүлөр аймакка тоолуу рельефтен, жогорку сейсмикалуулуктан жана коркунучтуу аймактарда курулуш жүргүзүлгөндүктөн коркунуч туудурат. Капталдардын туруктуулугун катуу жамгыр, кардын эриши жана жер титирөөлөр бузушу мүмкүн. Туруксуз капталдарга курулуш салынганда, жерлердин максаттуу багыты өзгөртүлгөндө же аймак начар пландалганда тобокелдик өсөт.

Непалдын мисалы

Жер көчкүлөр инфраструктурага кандай сокку урарын көрсөтүү үчүн ЕАӨБ Непалда жакында болгон окуяларды мисалга келтирет. 2026-жылдын 24–27-сентябры аралыгында нөшөрлөгөн жамгырлар ал жакта 304 жер көчкүнү пайда кылган. Непалдын кырсык тобокелдиктерин башкаруу боюнча мекемесинин маалыматы боюнча, жер көчкүлөрдөн 20 адам каза болгон, ал эми жамгырга байланыштуу кырсыктардан жалпысынан 272 адам курман болгон. 31 көпүрө жана жүздөгөн үйлөр зыянга учураган.

Кали-Гандаки дарыясынын өрөөнүндө жер көчкүлөр электр берүү линияларынын тирөөчтөрүн кыйраткан. Анын кесепетинен жалпы кубаттуулугу 358 МВт болгон 12 гидроэлектростанция өчүп калып, өнөр жай ишканаларын электр менен жабдууну чектөөгө туура келген. ЕАӨБнын баасы боюнча, капталдардагы кыйроолор энергетика жана транспорт тармактарынын ишин бузуп, экономикалык кесепеттери кырсык болгон аймактан алда канча кеңири жайылган.

Жер көчкүлөр жана климат

Жер көчкүлөр жыл сайын дүйнө жүзү боюнча миңдеген адамдын өмүрүн алып кетет. Haque жана анын авторлошторунун 2019-жылкы изилдөөсүнө ылайык, каза болгондордун саны боюнча алар табигый кырсыктардын ичинен төртүнчү орунда турат.

Климаттын өзгөрүшү боюнча өкмөттөр аралык эксперттер тобу көптөгөн тоолуу аймактарда катуу жаан-чачын көбөйөт деп болжолдойт. Бирок ЕАӨБнын белгилешинче, мунун жер көчкүлөрдүн жыштыгына тийгизген таасири конкреттүү дарыя бассейнине, жергиликтүү геологияга, рельефке жана жердин пайдаланылышына жараша болот.

ЕАӨБ эмнени сунуштайт

Банк аймактын өлкөлөрү биринчи кезекте курулуш салынган тоо өрөөндөрүн коргоо менен алектениши керек деп эсептейт. Бул үчүн төмөнкүлөр сунушталат:

• суу коргоо зоналарындагы чектөөлөрдү сактоо;
• пландоодо жер көчкү, сел жана суу ташкыны коркунучунун карталарын эске алуу;
• дарыялардын жайылмаларында жана туруксуз капталдарда курулушту чектөө;
• шаарлардан жогору жайгашкан капталдарды көзөмөлдөп, калкка өз убагында эскертүү берүү;
• эвакуация жолдорун алдын ала аныктап, машыгууларды үзгүлтүксүз өткөрүп туруу.

Көпүрөлөр, жолдор, суу алуучу курулмалар жана электр тармактары үчүн ЕАӨБдө бир объекттеги авария башкаларын кантип иштен чыгарышы мүмкүн экенин алдын ала эсептеп чыгууну сунушташат. Ошондой эле дарыялардын нугун жана суу өткөрүүчү курулмаларды тазалап туруу, резервдик жолдорго, суу жана электр менен камсыздоо булактарына ээ болуу маанилүү.