Медициналык жана социалдык кызматтарды онлайн форматка өткөрүү ВИЧтин алдын алуу жана дарылоо мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет. Бирок ошол эле учурда жаңы коркунучтарды жаратат. Жеке маалыматтардын сыртка чыгып кетиши, аккаунттардын бузулушу, аңдуу жана интернеттеги куугунтук адамдын ВИЧ-статусун ачыкка чыгарып, анын жардам алуудан баш тартышына алып келиши мүмкүн.

Бул тууралуу БУУнун ВИЧ/СПИД боюнча бириккен программасынын — ЮНЭЙДСтин адиси Дарья Очерет БУУнун Жаңылыктар кызматына берген маегинде айтып берди.

Анын айтымында, ЮНЭЙДС COVID-19 пандемиясы учурунда санариптик коопсуздукка көбүрөөк көңүл бура баштаган. Анткени локдаун маалында ВИЧтин алдын алуу, тестирлөө жана дарылоо боюнча көптөгөн кызматтарды тез арада онлайн форматка өткөрүүгө туура келген.

Бирок санариптик технологиялар бардык адамдар үчүн бирдей жеткиликтүү эмес экени аныкталган.

Мисалы, Зимбабведеги клиникалардын бири локдаун учурунда антиретровирустук препараттарды алуу тартиби тууралуу маалыматты өзүнүн сайтына жайгаштырган. Бирок ВИЧ менен жашаган көптөгөн адамдар социалдык тармактарга жана мессенжерлерге гана кирүүгө мүмкүнчүлүк берген мобилдик интернет-топтомдорду колдонушкан. Алар кадимки веб-сайттарды ача алышкан эмес.

Казакстанда ВИЧ менен жашаган аялдар түзгөн уюм кардарларына медициналык мекемелерге баруу үчүн зарыл болгон QR-коддорду алууга жардам берген. Айрым аялдардын өз телефону болгон эмес, башкалары жаңы системаны колдонууну билишкен эмес.

«Санариптик теңсиздик ВИЧке байланыштуу кызматтарды алууну дагы да татаалдаштырбашы үчүн эмне кылышыбыз керек? Бул жерде системалуу чечимдер талап кылынат», — деди Очерет.

Мындай теңсиздик өлкөлөрдүн ортосунда гана эмес, айрым коомчулуктардын ичинде да бар. ВИЧ менен жашаган адамдардын, ЛГБТИ коомчулугунун өкүлдөрүнүн, секс-кызматкерлердин жана баңгизат колдонгон адамдардын арасында технологияларды активдүү колдонгондор да, жеке түзмөгү, туруктуу интернети же зарыл болгон көндүмдөрү жок адамдар да бар.

Потенциалдуу коркунучтар реалдуу чабуулдарга айланды

2020-жылы ЮНЭЙДС Казакстандагы, Беларустагы жана Украинадагы аялдар уюмдарына санариптик коопсуздук боюнча билим берүү долбоорун колдогон. Катышуучуларга VPN жана башка коргонуу каражаттарын колдонуу үйрөтүлгөн. Ал кезде көптөгөн коркунучтар негизинен потенциалдуу тобокелдик катары кабыл алынган.

2025-жылга карата абал өзгөргөн. ЮНЭЙДС өткөргөн сурамжылоого 17 өлкөдөн 21 уюм катышкан. Алардын көпчүлүгү киберчабуулдарга бир нече жолу кабылганын билдиришкен.

Изилдөө көптөгөн уюмдар мындай коркунучтарга даяр эмес экенин көрсөткөн. Алынган маалыматтардын негизинде ЮНЭЙДС санариптик коопсуздук жана технологиялар аркылуу жасалган гендердик зомбулуктун алдын алуу боюнча практикалык колдонмо жана окуу модулун иштеп чыккан.

Очереттин айтымында, санариптик зомбулукту чыныгы жашоодо болуп жаткан окуялардан өзүнчө кароого болбойт. Чабуулдар сайттарга жана аккаунттарга гана эмес, аялуу топтор менен иштеген уюмдардын кеңселерине, баш калкалоочу жайларына жана башка имараттарына да жасалат.

«Санариптик технологиялар зомбулуктун өсүшүнө себеп болду деп айтууга болбойт. Алар негизги топторго жана алар менен иштеген уюмдарга зыян келтирүүгө мүмкүн болгон дагы бир аянтчага айланды», — деп белгиледи ал.

Негизги коркунуч — маалыматтардын сыртка чыгып кетиши

Очерет эң олуттуу коркунучтардын бири катары бөтөн адамдардын кардарлардын маалымат базасына, кызматкерлер тууралуу маалыматтарга жана уюмдардын ички документтерине жетүүсүн атады.

Бул бир жыныстагы адамдардын мамилеси, секс-кызмат көрсөтүү же баңгизат колдонуу мыйзам менен куугунтукталган өлкөлөрдө өзгөчө кооптуу. Алынган маалыматтар адамдарга жана аларга медициналык же социалдык жардам көрсөткөн уюмдарга каршы колдонулушу мүмкүн.

Чыгыш Европа жана Борбор Азия өлкөлөрүндөгү ЮНЭЙДСтин өнөктөштөрү таанышуу тиркемелериндеги жасалма профилдер, телефондорду мыйзамсыз текшерүү, активисттерди социалдык тармактар аркылуу аңдуу, шантаж жана жалган маалымат таратуу учурлары тууралуу билдиришкен.

Борбор Азиядагы уюмдардын бири бир катар хакердик жана фишингдик чабуулдардан, ошондой эле аңдуудан кийин кеңселеринин даректери жана активисттердин тизмеси сыртка чыгып кеткенине туш болгон. Анын кызматкерлери шантажга, интернеттеги куугунтукка жана жек көрүүчүлүккө кабылышкан. Натыйжада уюм ишин токтотууга аргасыз болгон.

Кийинчерээк активисттер башка түзүмдүн алкагында ишин кайра жандандырып, киберкоопсуздук боюнча өз саясатын иштеп чыгышкан. Бирок каражаттын жетишсиздигинен алар коргоо программаларын үзгүлтүксүз жаңылап, кызматкерлерди коопсуз түзмөктөр менен камсыздай алышкан эмес.

Чат-боттор жардам берет, бирок ВИЧ-статусту ачыкка чыгарышы мүмкүн

Каржылоо кыскарып жаткан шартта санариптик кызматтар аз чыгым менен көбүрөөк адамды камтууга мүмкүнчүлүк берет. Негизги топтор үчүн чат-боттор жана аралыктан кызмат көрсөткөн платформалар буга чейин эле иштеп жатат.

Мисалы, Бразилияда жаш трансгендер адамдар үчүн чат-бот түзүлгөн. Мындай формат көбүрөөк ишеним жаратышы мүмкүн. Кээде адамдар социалдык кызматкерге айта албаган маалыматын программага билдирүүгө даяр болушат.

Бирок мындай кызматтарды жеке маалыматтар ишенимдүү корголгон учурда гана колдонууга болот.

«Эгер адам ВИЧтин алдын алуу же аны дарылоо үчүн колдонулган препараттардын терс таасирлери тууралуу сураса, мындай суроонун өзү анын ВИЧ менен жашап жатканын кыйыр түрдө көрсөтүшү мүмкүн. Стигма жана криминалдаштыруу шартында бул коркунуч жаратышы ыктымал», — деп түшүндүрдү Очерет.

Бир телефонду бир нече адам колдонгон учурда кошумча тобокелдик пайда болот. Кенияда жүргүзүлгөн изилдөөлөргө ылайык, бир түзмөктү туугандар, кошуналар же тааныштар бирге колдонгон учурлар көп кездешет. Мындай шартта чат-боттон келген билдирүү же издөө тарыхы адамдын ВИЧ-статусун, сексуалдык ориентациясын же башка купуя маалыматтарын ачыкка чыгарышы мүмкүн.

Мындай коркунучтар адамдардын психологиялык абалын начарлатып, алардын жардам сурап кайрылышына жана дарылоону улантышына тоскоол болот. Ошондой эле аялуу коомчулуктар менен иштеген уюмдарды алсыратат.

Коргонуу мүмкүнчүлүгү бардык уюмдарда бирдей эмес

Жасалма интеллект вакциналарды жана дары-дармектерди иштеп чыгууда, эпидемиологиялык маалыматтарды талдоодо, сатып алууларды пландаштырууда жана бейтаптарга кеңеш берүүдө колдонулуп жатат. Бирок стигмага жана криминалдаштырууга кабылган топтор үчүн коопсуздукту жана тең мүмкүнчүлүктү кепилдеген системалуу чечимдер азырынча жетишсиз.

Мындан тышкары, санариптештирүү уюмдардын ортосундагы теңсиздикти күчөтүүдө. Ири уюмдар корголгон программаларды сатып алып, IT-адистерди жалдап жана маалыматтарды жакшыраак коргогон сервистердин акы төлөнүүчү версияларын колдоно алышат. Чакан уюмдарда мындай мүмкүнчүлүк көп учурда жок.

ЮНЭЙДС бардык өлкөлөр жана коомчулуктар үчүн бирдиктүү санариптик инструмент түзүүнү көздөбөйт. Программа коомчулуктардын өздөрү иштеп чыккан чечимдерди колдоого жана ийгиликтүү тажрыйбаларды жайылтууга ниеттенүүдө.

Уюмдарга санариптик жана физикалык тобокелдиктерди үзгүлтүксүз баалоо, коопсуздук протоколдорун жаңылоо, квалификациялуу юристтер менен алдын ала байланыш түзүү жана киберкоопсуздукка өзүнчө каражат бөлүү сунушталат.

ЮНЭЙДСтин Чыгыш Европа жана Борбор Азиядагы өнөктөш уюмдарынын бири — ЕКОМ — өзүн-өзү баалоочу инструмент иштеп чыккан. Анын жардамы менен бейөкмөт уюмдар кызматкерлердин, түзмөктөрдүн, документтердин жана кардарлардын маалымат базаларынын канчалык корголгонун текшерип, кайсы багыттарда кошумча окутуу же жаңы коопсуздук эрежелери керек экенин аныктай алышат.

«Көйгөйлөр виртуалдык реалдуулукта же жасалма интеллектте эмес. Алар чабуул жасоонун кошумча куралына гана айланууда. Аялуулуктун негизги себептери — стигма, маданий нормалар жана мыйзамдар», — деп баса белгиледи Очерет.