Кыргызстанда жашы жете электерге энергетикалык суусундуктарды сатууга тыюу салуу жана бул талапты бузгандарга айып пул киргизүү сунушталууда. Тиешелүү мыйзам долбоорун Жогорку Кеңештин депутаты Эрулан Кокулов иштеп чыкты. Документ коомдук талкууга коюлду.

Негиздеме-маалымкатта белгиленгендей, энергетикалык суусундуктардын эркин сатылышы балдарга жана өспүрүмдөргө курамында кофеин жана башка сергитүүчү заттар көп болгон ичимдиктерди эч тоскоолдуксуз сатып алууга шарт түзүүдө. Ошол эле учурда таңгактагы эскертүүлөр жашы жете электердин мындай продукцияны сатып алуусун чектебейт.

Мыйзам долбоорунун автору кофеинди ашыкча колдонуу уйкунун бузулушуна, тынчсызданууга, жүрөктүн тез согушуна жана кан басымынын жогорулашына алып келиши мүмкүн экенин белгилейт. Анын таасири ичилген көлөмгө, кофеиндин концентрациясына, дене салмагына жана организмдин жекече сезгичтигине жараша болот.

Негиздемеде ошондой эле президент Садыр Жапаровдун 2026-жылдын 5-ноябрындагы сөздөрү келтирилген.

Мамлекет башчысы медицина адистеринин энергетикалык суусундуктарды ашыкча колдонуунун кесепеттери, анын ичинде көз карандылыктын жана олуттуу оорулардын пайда болуу коркунучу тууралуу эскертүүлөрүнө көңүл бурган.

Президент мамлекет жүрөк-кан тамыр оорулары, кант диабети жана бөйрөк оорулары менен жабыркаган жарандарды дарылоого, анын ичинде кымбат баалуу операцияларды жасоого жана гемодиализ борборлорун каржылоого ири бюджеттик каражаттарды багыттоого аргасыз болуп жатканын белгилеген.

Мамлекет башчысынын пикиринде, калктын ден соолугун сактоо мындай продукцияны сатуудан түшкөн салыктык кирешелерден алда канча маанилүү, себеби жарандардын ден соолугунун начарлашы келечекте медициналык жардамга жана социалдык колдоого кеткен чыгымдарды көбөйтөт.

Негиздеме-маалымкатта Кыргызстанда 2023-жылдан бери энергетикалык суусундуктарды жарнамалоого чектөөлөр иштеп келе жатканы эске салынат. Бирок алар сатуучуларды кардардын жашын текшерүүгө жана жашы жете электерге сатуудан баш тартууга милдеттендирбейт. Жаңы мыйзам долбоору дал ушул боштукту жоюуга багытталган.

«Кыргыз Республикасындагы ички соода жөнүндө» мыйзамын 18 жашка чыга элек адамдарга алкоголсуз энергетикалык суусундуктарды сатууга тыюу салган норма менен толуктоо сунушталууда.

Бул тыюу чекене сооданын бардык түрлөрүнө, анын ичинде дүкөндөрдө, кафелерде, ресторандарда, интернет-аянтчаларда жана жеткирүү кызматтары аркылуу сатууга да тиешелүү болот.

Ошол эле учурда энергетикалык суусундуктар деп организмге сергитүүчү таасир берүүгө жетиштүү өлчөмдө кофеин же башка сергитүүчү заттарды камтыган, атайын багыттагы алкоголсуз продукцияны түшүнүү сунушталууда. Чай, кофе жана алардын негизинде жасалган суусундуктарга бул тыюу салынбайт.

«Эгерде сатуучуда сатып алуучунун жашы жеткендиги боюнча күмөн саноолор пайда болсо, ал өздүгүн тастыктаган жана жашын аныктоого мүмкүндүк берген документти талап кылууга милдеттүү болот. Мыйзамда каралган учурларда санариптик документтерди да колдонууга болот», — деп айтылат негиздеме-маалымкатта.

Эгерде кардар документти көрсөтпөсө же анын жашын аныктоо мүмкүн болбосо, сатуучу ага энергетикалык суусундукту сатуудан баш тартууга тийиш.

Интернет-дүкөндөр жана жеткирүү кызматтары үчүн өзүнчө талаптар каралган.

Курьер же буйрутманы тапшырып жаткан адам товарды колуна берип жатканда алуучунун жашын жеринде текшерүүгө милдеттүү болот. Жашы жете электерге энергетикалык суусундуктарды берүүгө, буйрутманы эшиктин алдына калтырып кетүүгө же жашын текшербестен өткөрүп берүүгө тыюу салынат.

Бул эрежелердин сакталышы үчүн жоопкерчиликти сатуучу тартат, анын ичинде жеткирүү ишин башка компания жүргүзгөн учурда да жооптуу болот.

Мыйзам долбоору ошондой эле соода автоматтары аркылуу энергетикалык суусундуктарды сатууга толук тыюу салууну карайт. Демилгенин автору муну мындай соода ыкмасында сатып алуучунун жашын текшерүүнү камсыз кылуу татаал экендиги менен түшүндүрөт.

Мындан тышкары, дүкөндөр, коомдук тамактануучу жайлар жана интернет-сатуучулар жашы жете электерге энергетикалык суусундуктарды сатууга тыюу салынгандыгы тууралуу маалыматты кыргыз жана орус тилдеринде жайгаштырууга милдеттүү болушат.

Жаңы эрежелерди колдонуу тартибин, анын ичинде кайсы суусундуктар энергетикалык болуп саналарын Министрлер кабинети ЕАЭБдин техникалык регламенттерин эске алуу менен аныктайт.

Эреже бузгандар үчүн Укук бузуулар жөнүндө кодексте өзүнчө жоопкерчилик белгилөө сунушталууда.

Жашы жете электерге энергетикалык суусундукту саткандыгы үчүн (анын ичинде жеткирүү учурунда да) төмөнкүдөй айып пулдар каралган:

• жеке жактарга — 10 миң сом;
• юридикалык жактарга — 35 миң сом.

Жаза чарасы колдонулгандан кийин бир жыл ичинде кайталап эреже бузган учурда айып пулдар көбөйөт:

• жеке жактарга — 20 миң сомго чейин;
• юридикалык жактарга — 55 миң сомго чейин.

Соода автоматтары аркылуу энергетикалык суусундуктарды саткандар үчүн жеке жактарга 10 миң сом, ал эми юридикалык жактарга 35 миң сом өлчөмүндө айып пул салуу каралууда.

Жаш курагы боюнча чектөө тууралуу милдеттүү маалымат жок болгондугу үчүн эскертүү же айып пул каралган:

• жеке жактарга — 1 миң сом;
• юридикалык жактарга — 5 миң сом.

Жашы жете электерге энергетикалык суусундуктарды сатуу, кайталап сатуу жана автоматтар аркылуу сатууга байланышкан мыйзам бузуу иштерин ички иштер органдары карайт деп сунушталууда. Ал эми тыюу салуу тууралуу маалыматтын жоктугу боюнча иштерди саламаттык сактоо тармагындагы ыйгарым укуктуу орган карайт.

Анара Мамытова