Дүйнөлүк океандын деңгээли байкоолор жүргүзүлүп баштагандан бери болуп көрбөгөндөй тездик менен көтөрүлүп, анын кесепеттери жүз миллиондогон адамдарга таасирин тийгизүүдө. Бул тууралуу деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнүн социалдык, экономикалык жана укуктук кесепеттерине арналган БУУнун жаңы баяндамасында айтылат.

Уюмдун маалыматына караганда, 2014-жылдан 2023-жылга чейин деңиз деңгээли жылына орточо 4,7 миллиметрге көтөрүлүп турган. Ал эми 2024-жылы бул көрсөткүч рекорддук 5,9 миллиметрге жеткен.

Эң оптимисттик сценарий боюнча да 2100-жылга карата деңиз деңгээли болжол менен 55 сантиметрге көтөрүлүшү мүмкүн. Терс сценарийде бул көрсөткүч бир метрден ашат. Ал эми зыяндуу заттардын бөлүнүп чыгышы жогорку деңгээлде сакталып калса, деңиз деңгээли дээрлик эки метрге чейин көтөрүлүшү ыктымал.

БУУ мунун негизги себептери катары мөңгүлөрдүн эришин жана океан суусунун жылуулуктан улам кеңейишин атады. Глобалдык жылуулуктан пайда болгон ашыкча жылуулуктун болжол менен 91 пайызын Дүйнөлүк океан өзүнө сиңирет.

Өзгөчө кооптонууну жараткан жагдай — азыртадан эле канча адам кооптуу аймактарда жашап жатканы. 770 миллионго жакын адам, башкача айтканда, планетанын дээрлик ар бир онунчу тургуну деңиздин ташкын чегинен беш метрге жетпеген бийиктикте жашайт.

Деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү таза суу булактарынын жана айыл чарба жерлеринин тузданышына, ооруканаларды, мектептерди жана санитардык системаларды суу капташына алып келүүдө. Ошондой эле көптөгөн жээк аймактарынын экономикасы көз каранды болгон балык чарбасы менен туризм да коркунуч алдында турат.

Айрым божомолдор боюнча, 2050-жылга чейин климаттын өзгөрүшүнөн жана ага байланышкан коркунучтардан улам дүйнөдө 1,2 миллиардга чейин адам жер которууга аргасыз болушу мүмкүн. Алар коопсуз жашоо үчүн гана эмес, жаңы киреше булактарын табуу үчүн да башка аймактарга көчүүгө мажбур болушат.

Экономикалык кесепеттер да өтө чоң суммага бааланууда. БУУнун маалыматы боюнча, жээктеги инфраструктурага келтирилген зыян азыртадан эле 1,8 триллион доллардан ашты. Зарыл болгон адаптациялык чаралар көрүлбөсө, дүйнөлүк жылдык чыгым 1,4 триллион долларга жетиши мүмкүн.

Дүйнөлүк соода да коркунуч алдында турат. Эл аралык сооданын 80 пайыздан ашыгы өтүүчү порттор суу ташкындарына жана деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүнө барган сайын көбүрөөк дуушар болууда.

Эң аялуу аймактардын арасында чакан арал мамлекеттери бар. Тынч океан өлкөлөрүндө деңиз деңгээли дүйнөлүк орточо көрсөткүчтөн эки эседен ашык тез көтөрүлүүдө.

Дарыялардын жапыз дельталарында жайгашкан калк жыш шаарлар да олуттуу коркунучта. Дакка, Мумбай жана Калькуттада 14 миллиондон ашык адам турак жайынан жана киреше булагынан ажырап калуу коркунучуна туш болушу мүмкүн. Ал эми Нью-Йорк, Майами жана Гуанчжоу сыяктуу жээктеги мегаполистердин инфраструктурасы жабыркаса, чыгым триллиондогон доллар менен эсептелиши ыктымал.

БУУ деңиз деңгээлинин көтөрүлүшүн толугу менен токтотуу мүмкүн болбой калганын белгилейт. Өзгөрүүлөрдүн бир бөлүгү кайтарылгыс болуп калды. Бирок мындан аркы масштаб адамзат зыяндуу заттардын бөлүнүп чыгышын канчалык тез азайта аларына жараша болот.

Антарктидадагы аянты 190 миң чарчы чакырымга жакын Туэйтс мөңгүсү өзгөчө коркунуч жаратууда. Анын кыйрашы деңиз деңгээлинин кескин жана кайтарылгыс түрдө жарым метрден ашык көтөрүлүшүнө алып келиши мүмкүн.

Ошондуктан БУУ казылып алынуучу отундан баш тартуу менен катар өлкөлөрдү сөзсүз боло турган кесепеттерге активдүү даярданууга чакырууда. Бул эрте эскертүү системаларын өнүктүрүүнү, коргоочу курулмаларды салууну, мангр токойлорун жана кум дөбөлөрүн калыбына келтирүүнү, мониторингди жакшыртууну, ал эми эң кооптуу аймактарда адамдарды пландуу түрдө көчүрүүнү камтыйт.

Бирок мындай чараларды каржылоо азырынча өтө жетишсиз. Өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө климаттык өзгөрүүлөргө адаптация үчүн жыл сайын болжол менен 310–365 миллиард доллар талап кылынат. Ал эми 2023-жылы бул максаттарга дүйнөлүк деңгээлде болгону 26 миллиард доллардай каражат бөлүнгөн.

Баяндама Палауда өтүп жаткан Тынч океан аралдары форумунун сессиясында сунушталды. Документ деңиз деңгээлинин көтөрүлүшү боюнча 24-сентябрга белгиленген БУУнун жогорку деңгээлдеги жыйынынын алдында даярдалган.