Акчасын банкка ишенип тапшырган ар бир адам депозитинин кайтарыларына ишенгиси келет. Бирок банктын лицензиясы кайтарылып алынса эмне болот? Каражатты ким жана кандай көлөмдө кайтарып берет? Бул тууралуу Депозиттерди коргоо агенттигинин аткаруучу директору Кадырбек Букуев менен маектештик.

— Бүгүнкү күндө Кыргызстанда калктын акчасын депозитке кабыл алган 26 коммерциялык банк жана үч микрофинансылык компания иштейт. Ошондуктан жарандарда финансылык мекемелерди тандоо мүмкүнчүлүгү кеңири.

Эл акчаны үйдө сактоо кооптуу экенин түшүнө баштады. Мындан тышкары, үйдө жаткан акча киреше алып келбейт. Ал эми каражатты депозитке салса, банк ага пайыз эсептеп, акчанын көлөмү акырындык менен көбөйөт.

Калктын банктарга болгон ишеними жылдан жылга өсүүдө. Бүгүнкү күндө банктарда ачылган эсептердин саны 24 миллионго жакын. Ошол эле учурда Кыргызстандын калкынын саны 7,4 миллионго жакын. Бул көпчүлүк адамдардын ар башка банктарда бир нече эсеби бар экени менен түшүндүрүлөт.

Банк системасынын ишенимдүүлүгүнө токтолсок, акыркы он жылда Кыргызстанда Улуттук банк кайсы бир банктын лицензиясын кайтарып алган учур болгон эмес.

Лицензия банктын олуттуу көйгөйлөрү пайда болгондо кайтарылып алынат. Акыркы он жылда мындай учурлардын болбогону финансылык системанын туруктуулугун көрсөтөт. Мындан тышкары, мамлекет, Улуттук банк жана башка финансылык мекемелер калктын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу боюнча иштерди жүргүзүп жатышат.

— Окурмандарга түшүнүктүү болушу үчүн сурайын: Депозиттерди коргоо агенттиги Социалдык фонд сыяктуу эле иштейби? Банктар депозиттердин белгилүү бир пайызын сиздерге которуп, агенттик бул каражаттарды башкарып жана көбөйтүп турабы?

— Кыргызстанда депозиттерди коргоо системасы 2008-жылдан бери иштейт. Бул дүйнөдө кеңири колдонулган эл аралык тажрыйба. Ошол эле жылы банктык аманаттарды коргоо жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Депозиттерди коргоо агенттиги түзүлгөн.

Биз атайын фонд түзөбүз. Ал биринчи кезекте коммерциялык банктардын төгүмдөрүнүн эсебинен толукталат. Банктар депозиттик базасынын жылдык 0,2% өлчөмүндөгү каражатты квартал сайын агенттикке которуп турушат.

2008-жылдан бери фонддо 10 миллиард 400 миллион сом топтолду. Бул сумма жыл сайын көбөйүүдө.

Эгер кепилдик учур келип чыкса, агенттик 30 күндүн ичинде аманатчыларга эсептелген пайыздарды кошкондо бир миллион сомго чейинки компенсация төлөп берет.

Жарандар депозит ачып жатканда банк жабылып калса акчасы эмне болорун көп сурашат. Банктар өлкөдө депозиттерди коргоо жөнүндө мыйзам жана биздин агенттик иштей турганын түшүндүрүүгө милдеттүү.

Ошол эле учурда акыркы он жылда Кыргызстанда банктардын банкрот болушу же лицензиясынын кайтарылып алынышы катталган эмес. Биз да талдоо жүргүзүп, жакынкы жылдары мындай учурлардын болушуна негиз көрбөйбүз. Финансылык туруктуулук Улуттук банк, Финансы министрлиги жана башка мамлекеттик органдар тарабынан көзөмөлдөнөт.

— Бирок кандайдыр бир өзгөчө кырдаал болуп кетсе, аманатчыга канча сумма кепилденет?

— Эсептелген пайыздарды кошкондо бир миллион сомго чейинки сумма кепилденет.

— Көпчүлүк адамдар депозиттерин бир эле банкта кармашпайт. Эгер адамдын үч башка банкта үч депозити болсо, ал үч миллион сом ала алабы?

— Эгер Улуттук банк үч банктын тең лицензиясын бир учурда кайтарып алса, компенсация ар бир банк боюнча өзүнчө эсептелет. Башкача айтканда, аманатчы ар бир банктагы депозиттери үчүн бир миллион сомго чейин компенсация ала алат.

— Демек, топтогон акчаны ар башка банктарга бөлүштүрүп, ар биринде бир миллион сомдон ашырбай сактоо туура болобу?

— Ооба, көпчүлүк адамдар ушундай кылышат. Алар топтогон каражатын бир нече банкка бөлүп салышат. Бирок бир нече банктын лицензиясы бир учурда кайтарылып алынышынын ыктымалдыгы өтө төмөн. Кыргызстандын тарыхында мындай учур болгон эмес.

Улуттук банк финансылык мекемелердин ишин катуу көзөмөлдөп, алардын абалын, тобокелдиктерин жана келечегин талдап турат.

— Фонддо 10,4 миллиард сом топтолгон экен. Эгер бир учурда бир нече ири банкта көйгөй жаралса, бул каражат жетиштүү болобу?

— Эгер бир учурда бир нече ири банктын лицензиясы кайтарылып алынса, бул каражат жетишсиз болушу мүмкүн. Бирок мыйзамдарда кошумча механизмдер каралган.

Мындай учурда агенттик Финансы министрлиги аркылуу министрлер кабинетинен колдоо сурай алат же Улуттук банктан атайын насыя ала алат. Бул мыйзамда түздөн-түз каралган.

Азырынча мындай жардамга кайрылууга муктаждык болгон жок. Калктын депозиттеринин көлөмү өсүп жаткандыктан, фонддогу каражат да туруктуу көбөйүүдө.

Эл накталай эмес эсептешүүлөрдү көбүрөөк колдоно баштады. Бүгүнкү күндө айыл жерлеринде да товарлар жана кызматтар үчүн накталай акчасыз төлөөгө болот. Ошондуктан банк системасына барган сайын көбүрөөк акча келип жатат.

Биздин божомолубуз боюнча, жарым жылдыктын жыйынтыгы менен банктардагы депозиттердин жалпы көлөмү бир триллион сомго жакындашы же андан ашышы мүмкүн.

Бул экономика үчүн жакшы көрсөткүч. Калк депозитке салган акча жөн эле жатпайт. Банктар аны насыя берүүгө жана ар кандай долбоорлорду каржылоого жумшайт. Мунун эсебинен банктар киреше таап, аманатчыларга пайыз төлөйт.

— Депозиттердин көлөмү тез өсүп жатканын айтып жатасыз. Так сандарды келтире аласызбы?

— Акыркы отчеттук маалыматтар боюнча, 2026-жылдын 1-апрелине карата банктардагы депозиттердин көлөмү 928 миллиард сомду түзгөн. Өткөн жылы депозиттердин көлөмү 37% өстү. Орточо эсеп менен депозиттик база жыл сайын 30–40% көбөйүүдө.

Менин божомолум боюнча, 2026-жылы депозиттердин көлөмү бир триллион сомдон ашат. Бул тарыхый көрсөткүч болот.

Ошондой эле депозиттер улуттук валютада да, чет өлкөлүк валютада да ачылышы мүмкүн экенин белгилегим келет. Валютасына карабастан, бардык депозиттер корголот. Чет өлкөлүк валютадагы депозиттер боюнча компенсация да сом эквивалентинде бир миллион сомго чейин төлөнөт.

— Фондду түзүү тартибин өзгөртүү пландалып жатыптыр. Кандай өзгөртүү сунушталууда?

— Азыр фонд банктардын депозиттик базасынын жылдык 0,2% өлчөмүндөгү туруктуу төгүмдөрүнүн эсебинен түзүлөт. Биз эл аралык тажрыйбаны изилдеп, дифференцияланган системага өтүүнү сунуштап жатабыз.

Банк ишмердиги ар кандай тобокелдиктер менен байланыштуу. Ошондуктан биз ар бир банктын абалын квартал сайын талдоого мүмкүндүк берген методиканы иштеп чыктык.

Капиталдын жетиштүүлүгү, активдердин сапаты, ликвиддүүлүк, кирешелүүлүк жана долларлашуу деңгээли эске алынат. Банктар тобокелдик деңгээлине жараша беш топко бөлүнөт. Тобокелдиги жогору банктар көбүрөөк төгүм төлөйт.

Төгүмдүн максималдуу өлчөмү азыркы 0,2%дан 0,5%га чейин көбөйүшү мүмкүн. Бул фондду тезирээк толтурууга мүмкүндүк берет.

— Жаңы система качан киргизилиши мүмкүн?

— Азыр депозиттерди коргоо жөнүндө мыйзамга тиешелүү өзгөртүүлөр даярдалды. Алардын үстүндө ведомстволор аралык жумушчу топ иштеп жатат.

Жакынкы айларда мыйзам долбоорун министрлер кабинетинин, андан кийин Жогорку Кеңештин кароосуна киргизүү пландалууда. Эгер депутаттар өзгөртүүлөрдү колдосо, жаңы системаны кийинки жылдан, балким, анын экинчи жарымынан тартып киргизүүгө болот.

Бул калктын ишенимин жогорулатуу үчүн жасалууда. Жарандар системалык кризис болгон учурда да алардын каражаттары корголоруна ишениши керек.

— Банктардын төгүмдөрүнүн көбөйүшү депозиттер боюнча пайыздык чендердин төмөндөшүнө алып келбейби?

— Бул пайыздык чендерге таасирин тийгизбейт.

Бүтүндөй система өлкөнүн экономикасын өнүктүрүү үчүн иштейт. Ал үчүн акча ресурстары керек, ал эми банктар экономиканын кан тамыр системасы сыяктуу кызмат аткарат.

Ар кандай эсептөөлөр боюнча, азыр калктын колунда 200–300 миллиард сомго жакын каражат бар. Бир нече жыл мурда бул сумма болжол менен эки эсе көп болчу. Ыңгайлуу тиркемелердин, накталай эмес эсептешүүлөрдүн жана башка заманбап технологиялардын аркасында адамдар акчаларын банктарда көбүрөөк сактай башташты.

Банктардын кирешеси да өстү. Мурда алардын кирешеси миллиондогон сом менен эсептелсе, азыр миллиарддаган сом жөнүндө сөз болуп жатат. Бул банктардын өзүнө да, экономикага да пайдалуу. Анткени мамлекет банк системасы аркылуу социалдык жана экономикалык долбоорлорду ишке ашырат.

Кыргызстанда мамлекеттик банктар да иштейт. Биринчи кезекте «Айыл Банк» жана «Элдик Банк» жөнүндө сөз болуп жатат. Калк аларга салттуу түрдө ишенет. Мунун бир себеби — бул банктардын дээрлик бардык ири калктуу конуштарда бөлүмдөрү бар.

928 миллиард сомдук депозиттердин үчтөн бир бөлүгүнө жакыны дал ушул эки банкта сакталат. Эсептердин саны боюнча да алар алдыңкы орундарды ээлейт.

— Бүгүн банктар аманатчылар үчүн канчалык жакшы шарттарды түзүштү?

— Шарттар жакшы. Биринчи кезекте адамдар пайыздык ченге көңүл бурушат.

Бүгүнкү күндө депозиттер боюнча максималдуу стандарттык чен болжол менен 14,5%ды түзөт. Кээде банктарга кошумча ресурс керек болгондо кыска мөөнөттүү акцияларды өткөрүшөт. Мындай учурда чендер убактылуу 18–20%га чейин жетиши мүмкүн. Бирок адатта мындай сунуштар бир-эки ай гана күчүндө болот.

Депозиттин мөөнөтү канчалык узак болсо, пайыздык чен да, эреже катары, ошончолук жогору болот.

Бүгүн банктар депозиттердин көптөгөн түрлөрүн сунушташат: мөөнөттүү, талап кылынганга чейин, пенсионерлер жана балдар үчүн депозиттер жана башка түрлөрү бар. Тандоо кеңири.

Кыргызстандын банктарына коңшу өлкөлөрдүн жарандары да акча салган учурлар бар. Алар өлкөнүн экономикасы өнүгүп жатканын жана шарттар жетиштүү деңгээлде жагымдуу экенин көрүп жатышат.

Мындан тышкары, көптөгөн жарандар турак жай алуу үчүн баштапкы төлөм топтошот. Ипотекалык насыялоонун өнүгүшү да депозиттердин өсүшүнө өбөлгө түзүүдө.

— Акыркы учурда кыргызстандыктар, анын ичинде банктык тиркемелер аркылуу, алдамчылардын курмандыгы болуп жатышат. Жарандардын атына насыялар таризделип, эсептеринен акча алынууда. Алдамчылар депозиттерге да жете алыштыбы?

— Мындай учурлар боюнча ачык статистика жок. Маалыматтын бир бөлүгү банктардын коммерциялык сыры болушу мүмкүн.

Мындай учурлар болушу мүмкүн. Жалпысынан алдамчылар адамдын ишениминен пайдаланышат. Эгер аманатчы аларга жеке маалыматтарын берсе же басым алдында депозиттен акчасын өзү чыгарып берсе, аны коргоо кыйын болуп калат.

Алдамчылар балаңыз же башка жакын адамыңыз кырсыкка кабылды, тез арада акча керек деп билдириши мүмкүн. Адам дүрбөлөңгө түшүп, каражатын алып, кылмышкерлерге берип коёт.

Банктагы депозиттен акчаны түздөн-түз уурдоо абдан кыйын. Бул коопсуздук системасы олуттуу бузулганда, маалымат сыртка чыгып кеткенде же банк кызматкерлери менен сүйлөшүп алган учурда гана мүмкүн болушу мүмкүн.

Банктарда маалыматтык жана финансылык коопсуздук боюнча катуу чаралар колдонулат. Мен банк тармагында көп жыл иштегем жана коргоо системасы жогорку деңгээлде экенин айта алам.

— Чет өлкөлүктөр да Кыргызстандын банктарына акча саларын айттыңыз. Кыргызстандагы шарттар коңшу өлкөлөрдөн эмнеси менен айырмаланат?

— Коңшу мамлекеттердеги пайыздык чендер жалпысынан окшош, бирок салык шарттары айырмаланышы мүмкүн.

Айрым өлкөлөрдө депозиттен алынган кирешеден салык кармалат. Кыргызстанда кадимки депозиттерден мындай салык, эреже катары, алынбайт. Бул биздин шарттарды өлкөнүн жарандары үчүн гана эмес, чет өлкөлүктөр үчүн да жагымдуу кылат.

Мындан тышкары, Кыргызстанда ишкерлер жана инвесторлор үчүн бир топ салык жеңилдиктери бар. Ошондуктан чет өлкөлүктөр өлкөбүздөгү бизнес жүргүзүү жана каражат сактоо мүмкүнчүлүктөрүнө кызыгышат.

— Депозиттерди коргоо агенттигинин жакынкы пландары тууралуу айтып берсеңиз.

— Агенттиктин алгачкы милдети депозиттерди коргоо системасын түзүү жана өнүктүрүү болгон. Бул системаны биз түздүк.

2008-жылы кепилденген компенсациянын өлчөмү болгону 20 миң сомду түзгөн. Бүгүн ал бир миллион сомго чейин көбөйдү.

Башкача айтканда, жарандардын депозиттери Депозиттерди коргоо агенттиги аркылуу мамлекет тарабынан эсептелген пайыздарды кошкондо бир миллион сомго чейин корголот.

Бизден бул сумма качан көбөйтүлөрүн көп сурашат. Бул багытта иштеп жатабыз, бирок азырынча так мөөнөтүн айта албайм. Экономика жана финансылык система үчүн калктын банктарга ишенип, акчасын ошол жерде сакташы маанилүү. Мамлекет да муну маанилүү милдет катары карайт.

— Быйыл агенттикке 18 жыл толот. Депозиттерди коргоо системасы үчүн кайсы учурду бурулуш учур деп эсептейсиз?

— Мен 2023-жылды бурулуш учур деп атамакмын. Президенттин демилгеси жана колдоосу менен реформа жүргүзүлдү.

Ага чейин агенттик депозиттерди коргоо менен гана алектенип, банктарды жоюу ишин башка түзүм жүргүзчү. 2023-жылы бул эки функция бириктирилип, биздин агенттикке өткөрүлүп берилди.

Мурда биз банк көйгөйлүү деп табылгандан кийин гана ишке аралашып, компенсацияларды төлөө менен алектенчүбүз. Эми биз мындай банк менен алдын ала иштөөгө катыша алабыз.

Эгер банк жоюлуу алдында турса, Улуттук банк менен биргеликте аны калыбына келтирүү чараларын карап, кайра кадимки ишине кайтуусуна жардам бере алабыз. Мындай тажрыйба башка өлкөлөрдө да колдонулат.

Бул аманатчыларды коргоо үчүн маанилүү. Биздин милдет — банк жабылгандан кийин компенсация төлөө гана эмес, мүмкүн болушунча анын лицензиясынын кайтарылып алынышына жол бербөө.

Ошондуктан жарандар өз каражаттары үчүн тынчсызданбашы керек. Депозиттер Депозиттерди коргоо агенттиги аркылуу мамлекет тарабынан корголот. Айрым жарандар мындай агенттик бар экенин биринчи жолу угуп жатышы мүмкүн.

— Депозиттерден көбүрөөк киреше табууга жардам бере турган кеңештериңиз барбы?

— Банктардын сунуштарына көз салып туруу керек. Ар бир банктын сайтында депозиттер жана пайыздык чендер жөнүндө маалымат жарыяланып турат.

Эгер башка банкта пайдалуураак шарттар пайда болсо, бүгүнкү технологиялар каражатты үйдөн чыкпай туруп эле бир банктан экинчисине которууга мүмкүндүк берет. Ошентип, жогорку пайыздык ченди тандаса болот.

Мындан тышкары, көпчүлүк адамдар эмгек акысын банктык карта аркылуу алышат, бирок тейлөө шарттарына кызыгышпайт. Кызматкерлер иш берүүчү кызматташкан банкка жамааттык түрдө кайрылып, жеңилдетилген шарттарды талкуулай алышат.

Мисалы, эмгек акы түшкөн карталардагы каражаттын калдыгына пайыз эсептөө же мекеменин кызматкерлери үчүн атайын депозиттик чендерди сунуштоо жөнүндө банк менен макулдашууга болот.

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, Экономика, эксклюзив