Кыргызстан жер казынасын пайдалануу чөйрөсүндө эбегейсиз зор потенциалга ээ, бирок ушул күнгө чейин тармакты өнүктүрүүнүн концептуалдык документи да, зарыл болгон мыйзамдык базасы да жок. Бул тууралуу тоо-кен өнөр жайы тармагындагы эксперт Дүйшөнбек Камчыбеков «Ой-Ордо» эксперттик демилгелер борбору тарабынан уюштурулган «Глобалдык туруксуздук шартында стратегиялык ресурстарды казып алуу чөйрөсүндө кызматташуунун жаңы форматтары: Кыргызстан үчүн чакырыктар жана келечек» аттуу форумда билдирди.

Эксперттин айтымында, тармактын башкы көйгөйү — системалуу мамиленин жоктугу. Өлкөдө ушул күнгө чейин тоо-кен өнөр жайын өнүктүрүү стратегиясы да, жада калса түстүү жана кара металлдар, көмүр, мунай сыяктуу пайдалуу кендердин айрым түрлөрү боюнча артыкчылыктарды аныктаган концептуалдык документ да жок.

Колдонуудагы «Жер казынасы жөнүндө» мыйзам формалдуу түрдө иштеп жатат — инвесторлор келүүдө, бюджетке түшүүлөр өсүүдө. Бирок ал макамы боюнча Суу жана Жер кодекстеринен артта калат, ошондуктан жер казынасын пайдалануу маселелери көп учурда экинчи планда калып калууда. Камчыбеков кеңири маанидеги «Тоо-кен кодексин» эмес, так ушул жер казынасын пайдаланууну жөнгө салуучу Жер казынасы жөнүндө өзүнчө Кодексти иштеп чыгууну талап кылат.

«Биз бир нече жылдан бери өлкөбүз үчүн Тоо-кен кодекси керек деп айтып келебиз. Жада калса Президенттин да тапшырмасы болгон, бирок, тилекке каршы, бул маселе чечилбей жатат», — деп белгиледи ал.

Сейрек кездешүүчү металлдар жана темир: бут алдыбызда эмнелер жатат?

Конкреттүү объекттердин арасынан эксперт стратегиялык мааниге ээ болгон бир нече кендерди бөлүп көрсөттү.

Өлкөдөгү сейрек кездешүүчү металлдардын чалгындалган жалгыз кени — Кемин районундагы Кутессай-II. Совет мезгилинде ал иштетилип, кийин экономикалык себептерден улам жабылган. Учурда ишти кайра жандандыруу аракеттери көрүлүүдө. Кенде дүйнөлүк рынокто суроо-талапка ээ болгон иттрий, тербий, гадолиний жана лантаноиддер тобундагы башка металлдар бар.

Жетим-Тоо темир кенинде эсепке алынган 1 миллиард тоннадан ашык жана болжолдуу түрдө 3 миллиард тоннадан ашык запас бар. Эксперттин эсептөөлөрү боюнча, аны иштетүү өлкөгө жүз миллиарддаган доллар алып келиши мүмкүн — салыштыруу үчүн, «Кумтөрдүн» иштеген бардык жылдар ичиндеги жалпы кирешеси 17–18 млрд доллардын тегерегин түзгөн. Кокстолуучу көмүр менен биргеликте бул толук кандуу металлургия тармагын түзүүгө мүмкүндүк бермек.

Жумгал районундагы Сандык нефелин сиениттери кени алюминий өндүрүүгө жарактуу. Анын жанында Кара-Кече көмүр кенинин базасында ГЭС-ЖЭБ куруу пландалууда — эксперттин айтымында, бул ири өнөр жай комплексин түзүүгө жол ачат, анткени алюминий өндүрүү чоң көлөмдөгү энергияны талап кылат.

Геологияны каржылоо: арзыбаган суммадан миллиардга чейин

Эксперт геологиялык чалгындоону каржылоо тарыхына өзүнчө токтолду. Совет мезгилинде жер казынасын изилдөөгө жыл сайын ондогон миллион доллар бөлүнүп турган. СССР кулагандан кийин каржылоо ондогон миллион сомго чейин кыскарган — бул сумма геологиялык партияларды кармап турууга араң жетчү.

Президенттин «Кыргызгеологияга» бир миллиард сом бөлүү чечими бурулуш учур болду. Бул каражатка заманбап геологиялык чалгындоо жабдуулары сатылып алынып, учурда алар жигердүү колдонулууда.

Өз алдынча түзүм керек

Камчыбековдун пикиринде, көйгөйлөрдүн тамыры — уюштуруучулук бытырандылыкта. Учурда тоо-кен өнөр жайы жана геология маселелери экология, климат жана ыш (смог) көйгөйү менен бирге эле Жаратылыш ресурстары министрлигинин карамагында турат. Мындай шартта тоо-кен тармагы сөзсүз түрдө экинчи планда (четте) кала берет.

Эксперт абалдан чыгуунун жолун өзүнүн кадрлары, каржылоосу жана ыйгарым укуктары бар өз алдынча тармактык органды түзүүдөн көрөт. Дал ушундай түзүм гана тармакты өнүктүрүүнүн концепциясын иштеп чыгып, толук кандуу Жер казынасы жөнүндө кодексти даярдай алмак.

«Биз бюджетке ондогон миллиард сом эмес, жүз миллиарддаган сом киреше ала алабыз», — деп жыйынтыктады Камчыбеков.