КМШ өлкөлөрүндө аялдардын тең укуктуулугу көп учурда чечилген маселе катары айтылат: кыздар билим алышат, жогорку окуу жайларына тапшырышат, иштешет, бизнес ачышат. Ооба, бирок… Формалдуу мүмкүнчүлүк тандоо укугуна барабар эмес. Кызга кайсы кесип «ылайыктуу» экенин, качан турмушка чыгышы керектигин жана өз алдынча акча табышы зарылбы же жокпу дегенди башкалардын пикири чечип турган чакта, тең укуктуулук турмуштук тартип эмес, жөн гана кагаздагы декларация бойдон кала берет.

Бул аймактын тарыхы мындай логиканы канчалаган ирет жокко чыгарган. XIX кылымда Курманжан датка Алай кыргыздарын башкарып, бирөөнүн көлөкөсүндө калбай, бүтүндөй бир аймакты бийлеген саналуу мусулман аялдарынын бири болгон. Өзбекстанда Тамара Ханум сахнага паранжасыз чыгып, аялзатынын эл алдына чыгышы эле чуу жараткан доордо аялдардын искусстводогу ордун ачык көрсөткөн. Орусиялык Валентина Терешкова дүйнөдөгү биринчи аял-космонавт болгон.
Бул ысымдар «улуу аялдардын» кооз тизмеси үчүн гана маанилүү эмес. Алар далил катары маанилүү: жөндөмдүүлүк эч качан аялдардын көйгөйү болгон эмес. Көйгөй дайыма мүмкүнчүлүктүн жоктугунда — билим алууга, коомдук мейкиндикке, бийликке, кесипке жана өз тагдырын өзү чечүү укугуна жеткиликсиздикте болгон.

ТЕҢСИЗДИК БИРИНЧИ РЕЗЮМЕДЕН МУРДА БАШТАЛАТ

Басмырлоо (дискриминация) кызды заводдун же кеңсенин кире беришинде сейрек күтөт. Ал алда канча эрте башталат: үй-бүлөдө диплом кимге маанилүүрөөк деген талкуулардан; бүтүндөй үй жумуштарын кыздын мойнуна жүктөө адатынан; «бул кесипти эмне кыласың, баары бир турмушка чыгасың» деген сөздөн; анын басып-турганын көзөмөлдөөдөн; максаттары жана дымактары үчүн уялуудан башталат.

КМШ өлкөлөрүндөгү көптөгөн жаш аялдар үчүн билим менен жумуш — жөн гана статус эмес. Бул — эркиндик. Бул өз кирешесине ээ болуу, үй-бүлөлүк чечимдерге катышуу, таңууланган сценарийден баш тартуу, экономикалык жактан көз каранды болбоо жана ар бир кадамы үчүн уруксат сурабоо мүмкүнчүлүгү.

Ошол эле учурда тоскоолдуктар да абдан так: окуунун баасы, сапаттуу башталгыч жумуш орундарынын тартыштыгы, эрте никелер, жакындарына кам көрүүдөгү акысыз эмгек, «аялдарга» жана «эркектерге» ылайыкталган делген кесиптер боюнча стереотиптер, жумушка баруудагы коопсуздуктун жоктугу, алгачкы тажрыйбанын жана реалдуу карьералык мүмкүнчүлүктөр тууралуу маалыматтын жетишсиздиги.

Маалыматтар муну тастыктап турат. Эл аралык эмгек уюмунун баалоосу боюнча, 2023-жылы Борбордук жана Батыш Азияда окубаган, иштебеген жана кесиптик даярдыктан өтпөгөн жаш аялдардын үлүшү 24,1%ды түзгөн — бул жаш эркектерге салыштырмалуу (13,4%) 1,8 эсеге жогору.

БУЛ ЖЕРДЕГИ ФЕМИНИЗМ — УРААН ЭМЕС. БУЛ ӨЗ ТАГДЫРЫНА ЭЭЛИК КЫЛУУ УКУГУ

Бул контексттеги феминизм — эркектер менен тирешүү же үй-бүлөдөн баш тартуу дегенди билдирбейт. Ал башка нерсе жөнүндө: аял «туура» адам катары кабыл алынышы үчүн баарына ыңгайлуу, момун жана ыраазы болуп турушу шарт эмес. Ал өз чечими менен билим алууга, иштөөгө, акча табууга, жетекчилик кылууга, саякаттоого, үй-бүлө курууга же курбоого толук укуктуу.

Бирок кесипке ээ болуу укугу идеалдуу шарттардан көз каранды болбошу керек. Кызга «адегенде диплом ал» деген жөн гана кеңеш эмес, реалдуу мүмкүнчүлүк керек: көндүмдөр, расмий иш менен камсыз болуу, тил үйрөнүү жана алгачкы киреше.

Мындай мүмкүнчүлүктөрдүн бири — 16 жаштан 22 жашка чейинки кыздар үчүн Орусиянын «Алабуга Старт» программасы. Анда жумуш менен кесиптик даярдык айкалыштырылган: тейлөө жана меймандостук, кейтеринг, өндүрүш, логистика, курулуш, орус тили жана көчүп баруудагы колдоо. Сайтта жол акысынын төлөнүшү, корпоративдик хостелдерде жеңилдетилген шартта жашоо, камсыздандыруу жана трансфер көрсөтүлгөн.

Жумуштун багыттары сегиз гана: автотранспорттук цех (айдоочулар), логистика, кейтеринг, тейлөө жана меймандостук, өндүрүш оператору, курулуш, жасалгалоо жана монтаждоо иштери.

ФАТИМА: БИРИНЧИ ЖУМУШ ОРУНУНАН БАШКАЛАРГА ЖАРДАМ БЕРҮҮ УКУГУНА ЧЕЙИН

Кыргызстандык Фатима «Алабуга Старт» программасы жөнүндө өзүнүн мектеп директорунун аркасы менен билген. Директор Татарстанда болуп, ал жердин шарты жана аймагы менен таанышып, бул тууралуу кызына айтып берген, ал эми кызы маалыматты курбусу Фатимага бөлүшкөн. Ошондон кийин алар чогуу барууну чечишкен.

Алгач алар дээрлик бардык этаптарды чогуу басып өтүштү: бир чатырдын алдында жашап, окуп, иштешти. Фатима үчүн бул жөн гана тиричиликтик ыңгайлуулук эмес, чыныгы колдоо болду. Жашоо ыргагын нөлдөн баштап түзүүгө туура келген жаңы чөйрөдө жакын адамдын жаныңда болушу майда нерсе эмес, башында багынып бербөөгө жардам берген маанилүү шарт болуп калды.

Программа аяктагандан кийин алардын жолдору эки башка кетти. Курбусу Якутияда окууну улантууну тандаса, Фатима «Алабуга» өзгөчө экономикалык аймагында (ӨЭА) калып, карьера курууну чечкен. Эки жыл ичинде ал курулушта иштеп, бардык баскычтарды басып өттү. Жардамчы жумушчудан баштап, башкы адиске чейин көтөрүлүп, акыры бүтүндөй бир бригаданы жетектеп калды.

Анын айтымында, бул аралыкта ал кесиптик тажрыйба гана топтобостон, чындап такшалып, жетилди. Мында карьералык өсүш гана эмес, өзүн-өзү кабыл алуудагы өзгөрүү да чоң роль ойноду: эрежелер түшүндүрүлүп турган жөнөкөй катышуучудан өзү чечим кабыл алып, жыйынтык үчүн жоопкерчиликти моюнуна алган инсанга айланды.

Фатиманын негизги максаты — өз мекендештерине да ушундай мүмкүнчүлүктү берүү эле. Ошондуктан ал кыздар үчүн жандуу үлгү болуп, программа боюнча кеңеш берип жана жаңы кесиптик чөйрөгө эми гана кадам таштагандарга көмөктөшүп, программанын HR-адистерине жардамга келди. Бүгүнкү күндө ал мындан ары да өнүгүп, учурдагы милдеттерде да, жаңы долбоорлордо да көбүрөөк пайда алып келүүнү каалайт.

Бул окуянын маанисин түшүнүү үчүн космоско учууну же Нобель сыйлыгын кошумчалоонун кажети жок. Фатима чыныгы эркиндик эмнеден башталса, ошону жасап жатат: өз алдынча акча табат, кесиптик жактан өсөт, өз жолун тандайт жана башка аялдардын мүмкүнчүлүгүн кеңейтет. Ал Бишкекте ата-энесинин ипотекасын жабууга жардам берип, баарына үй тиричилик техникаларын жаңылап берген. Эми болсо атасына жаңы унаа алуу үчүн акча чогултууну көздөп жатат.

БААТЫР АЯЛДАРДЫН КУЛЬТУ ЭМЕС, КАДИМКИ НОРМА КАТАРЫ АДИЛЕТТҮҮЛҮК

Курманжан датка бийлик «аялдардын иши» болушун күтүп отурган эмес. Тамара Ханум сахнага чыгуу аялга ылайыктуубу деп сураган эмес. Валентина Терешкова космос — эркектердин гана аймагы дегенге макул болгон эмес.

Бирок саналуу гана инсандарга суктануу ыңгайлуу. Бул «өтө эле кааласаң, ар кимдин колунан келет» деген иллюзияны жаратат. Чындыгында, урмат-сыйга татыктуу болуш үчүн ар бир аял өзгөчө тагдырды кайталоого милдеттүү эмес. Аялзатына тең укуктуу инсан болуу жетиштүү.

КМШ өлкөлөрүнө сейрек кездешкен шыктандыруучу өмүр баяндар эмес, аялдардын тандоосу жазаланбай турган шарттар керек. Кыз балдарды четке какпаган мектептер керек. Анын убактысын бекер ресурс катары эсептебеген үй-бүлөлөр керек. Көндүмдөрүн баалоонун ордуна турмушка чыкканы жөнүндө сурабаган иш берүүчүлөр керек. Аларды коргой турган мыйзамдар керек. Кесипке жол ачкан «Алабуга Старт» сыяктуу программалар керек. Жана өз алдынча аял — коомдук тартипке коркунуч эмес, кадимки табигый жашоонун бир бөлүгү катары кабыл алынган маданият керек.

Булар жок болуп турганда, Фатиманыкындай окуялар — жөн гана көңүл жайгарууга себеп эмес. Бул эскертүү: качан кыздын кесиби, кирешеси, тажрыйбасы жана аны колдогон чөйрөсү пайда болгондо, ал сценарийди кайрадан жаза баштайт. Алгач — өзүнүкүн. Андан соң — артынан келе жаткандардын сценарийин.