Адам сатуу — эң жашыруун кылмыштардын бири. Кылмышкерлер адамдарды интернет аркылуу азгырып, жогорку айлык акы убада кылышат. Андан соң алардын документтерин тартып алып, мажбурлап иштетишет же сексуалдык эксплуатацияга түртүшөт. Бүгүнкү күндө кылмышкерлер кандай ыкмаларды колдонуп жатышат, эмне үчүн расмий статистика көйгөйдүн чыныгы масштабын толук чагылдырбайт жана адам сатуучулардын курмандыгы болуп калбоо үчүн эмнелерге көңүл буруу керектиги тууралуу ИИМдин Кылмыш иликтөө башкы башкармалыгынын чет өлкөлүк жарандарга каршы кылмыштарга, адам сатууга жана жашы жете электерге каршы кылмыштарга каршы күрөштү уюштуруу бөлүмүнүн кызматкери Талантбек Эргешов менен маектештик.

Бүгүнкү күндө Кыргызстанда адам сатуу көйгөйү канчалык актуалдуу?

Акыркы беш жылга токтолсок, 2022-жылы адам сатуу боюнча беш факт катталган. 2023-жылы да беш факт болгон. Ал эми 2024-жылы бул көрсөткүч 20га жетсе, 2025-жылы эки факт катталды.

Бирок адам сатуу жашыруун кылмыштардын катарына кирет. Ошондуктан мындай фактылардын баары эле укук коргоо органдарына белгилүү боло бербейт.

Биз өзүбүз социалдык тармактарды көзөмөлдөйбүз. Мындан тышкары, киберкылмыштуулук менен күрөшкөн бөлүмдөр дагы мониторинг жүргүзүшөт. Эгер адам сатууга байланыштуу белгилер аныкталса, маалымат дароо бизге жөнөтүлөт жана тиешелүү иштер башталат.

Ошондой эле биз профилактикалык иш-чараларды туруктуу өткөрүп турабыз. Жыл ичинде бир нече жолу «Притон» жана «Бабочка» аттуу рейддер уюштурулуп, адам сатуунун мүмкүн болгон курмандыктары бар-жогу текшерилет.

Ушундай фактылар боюнча бир нече мисал айтып бере аласызбы?

2023-жылы бизге Кыргызстандын жаранын Түркияга сексуалдык кулчулукка сатууга аракет кылып жатышканы тууралуу ыкчам маалымат түшкөн.

Кызматкерлерибиз ыкчам иш-чараларды жүргүзүшкөн. Кылмышка шектүүлөр кызга билет сатып алып, паспортун алып, Түркияга жөнөтүүгө даярданып жаткан учурда Түркиянын жараны жана Кыргызстандын жараны кармалып, кылмыштын алдын алууга мүмкүн болду.

Кызды чындап эле сатууга аракет кылып жатышканын кантип аныктадыңыздар? Балким ал жөн гана таанышы менен эс алууга бара жаткандыр?

Адамдын паспортун тартып алуу — кооптуу белгилердин бири. Мындан тышкары, бизде бул боюнча ыкчам маалымат болгон.

Адатта мындай учурларда адамга жол киреси, визасы жана башка чыгымдары төлөнөт. Ал барган соң ага бардык чыгымдарды кайтарышы керек экени айтылып, мисалы, беш миң доллар карыз экени билдирилет. Андан кийин ошол «карызды төлөө» үчүн интимдик кызмат көрсөтүүгө мажбурлашат.

Азыр балдарды сатуу фактылары катталып жатабы?

Ооба. Быйыл Кылмыш-жаза кодексинин 167-беренеси боюнча балдарды сатууга байланышкан үч факт катталды.

Бул жаңы төрөлгөн ымыркайларын башка адамдарга, анын ичинде тааныштарына сатып жиберүүгө аракет кылган учурлар. Быйыл мындай үч факт аныкталды: бирөө Бишкекте, экөө Жалал-Абад облусунда. Аялдар балдарын тарбиялагысы келбей, белгилүү бир суммадагы акчага сатууга аракет кылышкан.

Мындай кылмыш үчүн кандай жаза каралган?

Кылмыш-жаза кодексинин 167-беренеси — «Балдарды сатуу» боюнча күнөөлүүлөр беш жылга чейин эркинен ажыратылышы мүмкүн.

Биз аныктаган иштердин көпчүлүгүндө балдарды эксплуатациялоо үчүн эмес, өз баласы жок адамдар асырап алуу максатында сатып алышкан.

Сексуалдык кулчулук фактылары аныкталабы?

Ооба, аныкталат. Адам сатууга байланышкан бир катар кошумча кылмыш курамдары бар. Алардын катарына сойкулукка көмөктөшүү, порнографиялык материалдарды таратуу жана башка ушул сыяктуу кылмыштар кирет.

Бул беренелер боюнча дагы иштер жүргүзүлөт. Быйылкы жылдын алгачкы беш айында мындай мүнөздөгү 20 кылмыш катталган. Алардын 13ү боюнча кылмыш иштери сотко жөнөтүлүп, калгандары азыр өндүрүштө.

Мындай кылмыштарды аныктоо үчүн профилактикалык жана рейддик иш-чаралар үзгүлтүксүз өткөрүлүп турат.

Акыркы беш жылдагы статистикага кайра кайрылалы. Адам сатуу боюнча көбүнчө кандай фактылар катталган? Курмандыктар кимдер болгон жана алар кандай максатта пайдаланылган?

2024-жылы адам сатуу боюнча 18 факт катталган. Алардын баары бир эле кылмыш ишине байланыштуу болгон.

Бангладештин жараны өзүнүн 18 мекендешин Кыргызстанга жумушка орноштуруу шылтоосу менен алып келген. Бул жакка келгенден кийин алардын паспорттору алынып, мажбурлап иштетишкен. Кылмыш иши тергелип, сотко жөнөтүлгөн.

Ошондой эле сексуалдык эксплуатация фактылары да болгон. Жалпысынан алганда, статистика боюнча адам сатуунун курмандыктарынын көбүн аялдар түзөт.

Адам сатуу — далилдөө эң оор кылмыштардын бири. Көп учурда жабырлануучулар алгач арыз жазып, кийин ар кандай себептерден улам көрсөтмө берүүдөн баш тартышат. Мунун айынан көптөгөн кылмыш иштери кыскартылып калат.

Ошондуктан расмий статистика бул кылмыштын чыныгы көлөмүн толук чагылдырбайт. Биз мындай кылмыштардын алдын алуу боюнча профилактикалык иштерди үзгүлтүксүз жүргүзүп келебиз.

Мурда Кыргызстан көбүнчө транзиттик өлкө болсо, азыр бара-бара дайындалган өлкөгө айланып жатат. Бизге Пакистандан, Бангладештен жана башка мамлекеттерден келген чет элдик жарандар да эмгек эксплуатациясынын курмандыгы болуп калышат.

Мындай учурлар көп кездешеби?

Эгер ушул кылмыш иши тууралуу айтсак, 2024-жылы адам сатуу боюнча 18 факт катталган. Алардын бардыгы бир эле адамга байланыштуу болгон. Бангладештин жараны өзүнүн 18 мекендешин Кыргызстанга жумушка орноштуруу шылтоосу менен алып келип, кийин алардын паспортторун тартып алып, мажбурлап иштеткен. Бул кылмыш иши тергелип, сотко жөнөтүлгөн.

Сиздердин бөлүм чет өлкөдө эмгек кулчулугуна кабылган Кыргызстандын жарандарын мекенине кайтарууга да көмөктөшөт. Ушундай учурлардын бири тууралуу айтып бере аласызбы? Алар ал жакка кантип барып калышкан жана кантип кайтып келишкен?

Бул иштер Тышкы иштер министрлиги жана башка мамлекеттик органдар менен биргеликте жүргүзүлөт.

Өткөн жылы биз Мьянмадан Кыргызстандын 12 жаранын мекенине кайтардык. Алар ал өлкөгө өздөрү иштөө үчүн барышкан. Бирок баргандан кийин паспорттору тартып алынып, мажбурлап иштетилген. Алар менен бирге башка өлкөлөрдүн жарандары да кармалып турган.

Бул тууралуу маалымат дипломатиялык каналдар аркылуу келип түшкөн. Андан кийин бир нече мамлекеттик органдын биргелешкен аракетинин натыйжасында биздин жарандарды Кыргызстанга алып келүүгө мүмкүн болду.

Бирок мекенине кайтып келгенден кийин алар арыз жазуудан баш тартышкан. Ошондуктан адам сатуу беренеси боюнча кылмыш иши козголгон эмес.

Бүгүнкү күндө адамдарды көбүнчө кандай жолдор менен азгырышат?

Азыр адамдарды негизинен интернет аркылуу — Telegram, Instagram жана Facebook социалдык тармактары аркылуу азгырышат.

Ошондуктан чет өлкөгө жумушка чыгуу боюнча сунуштарга өтө кылдат мамиле кылууну сунуштайм. Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинде чет өлкөгө жарандарды мыйзамдуу түрдө жумушка жөнөткөн компаниялардын расмий тизмеси бар. Чет өлкөгө кетерден мурун ошол компаниянын бардык керектүү уруксат документтери бар экенин сөзсүз текшерүү керек.

Эгер адам интернеттен өз алдынча жумуш таап, эч кандай текшерүүсүз кетсе, эмгек кулчулугуна кабылып калуу коркунучу жогору болот.

Кыргызстандын жарандарын көбүнчө кайсы өлкөлөргө азгырышат?

Мен биринчи кезекте Мьянма жана Таиланд өлкөлөрүнө жумушка орношуу боюнча сунуштарга өтө этият мамиле кылууну сунуштайт элем. Ал жактарга көбүнчө программисттерди жана колл-борборлордун кызматкерлерин издеп жатышат. Ошондой эле Бириккен Араб Эмираттарына жумушка орношуу боюнча сунуштарды дагы кылдат текшерүү зарыл.

Ал жакта аларды алдамчылык менен алектенүүгө мажбурлашабы?

Ооба. Ошондуктан кайсы өлкөгө барбаңыз, сизди жумушка орноштуруп жаткан компанияны сөзсүз текшерүү керек.

Чет элдик жарандардан тышкары, Кыргызстандын жараны башка бир Кыргызстандын жаранын мажбурлап иштеткен учурлар кездешеби? Мисалы, мал кайтартып же башка жумуштарды мажбурлап жасаткан учурлар барбы?

Мындай фактылар болушу мүмкүн. Бирок мен жогоруда айткандай, адам сатуу жашыруун кылмыш болуп саналат. Балким мындай учурлар бардыр, бирок жарандар укук коргоо органдарына кайрылышпайт.

Эгер бизге мындай маалымат түшсө, сөзсүз текшерүү жүргүзүп, тиешелүү иштерди алып барабыз.

Демек, мындай учурлар аныкталабы?

Ооба, аныкталат. Бирок көпчүлүк учурда жабырлануучулар кийинчерээк алгачкы көрсөтмөлөрүнөн баш тартып коюшат.

Ошондуктан мындай фактылар расмий статистикага кирбей калабы?

Ооба. Эгер жабырлануучу көрсөтмө берүүдөн баш тартса, бул кылмыш ишинин статистикасына таасирин тийгизет.

Эгер жабырлануучулар арыздарынан баш тартышпаса, мындай фактылар көбүрөөк болмок беле?

Албетте. Канчага көбөймөк экенин так айтуу кыйын. Андай учурлар өтө көп деп айта албайм, бирок жылына дагы болжол менен бешке жакын факт кошулушу мүмкүн эле.

Көрүүчүлөргө кандай кеңеш берет элеңиз?

Эң негизгиси — чет өлкөгө жумушка жөнөтүп жаткан компанияларды кылдат текшериңиздер. Алар мыйзамдуу иштеп жатканын жана бардык уруксат берүүчү документтери бар экенин тактаңыздар.

Интернет аркылуу тааныбаган адамдар менен өз алдынча жумушка макулдашпаңыздар жана эч качан паспортуңуздарды башка адамдарга бербеңиздер.

Эгер адам ушундай кырдаалга кабылып калса эмне кылышы керек?

Биринчи кезекте Кыргызстандын элчилигине кайрылуу керек. Эгер андай мүмкүнчүлүк жок болсо, башка мамлекеттин дипломатиялык өкүлчүлүгүнө да кайрылса болот. Маалымат Кыргызстандын Тышкы иштер министрлигине, андан соң укук коргоо органдарына жеткирилет. Андан кийин биз дароо тиешелүү иштерди баштайбыз.