Пакистан президентинин Бишкекке болгон сапары 16 документке кол коюу жана стратегиялык өнөктөштүк жөнүндө билдирүү менен аяктады. Өлкөлөр ортосундагы товар жүгүртүү азырынча 16 млн доллардын тегерегинде — аны 200 млн долларга чейин көтөрүү максаты дымактуу көрүнөт. Кол коюлган документтердин кайсынысы реалдуу иштеп кетет, ал эми кайсынысы кагаз бетинде калат?

— Кыргызстан менен Пакистан соода-экономикалык кызматташтыкты өнүктүрүү тууралуу көптөн бери айтып келишет. Сиздин оюңузча, бул сапардан кийин кандай реалдуу долбоорлор пайда болушу мүмкүн, ал эми эмнелер азырынча планда гана калат?

— Абдан жакшы жана ошол эле учурда татаал суроо. Тараптар стратегиялык өнөктөштүккө негиз салган 16 документке кол коюшту жана товар жүгүртүүнү 12 эседен ашык көбөйтүп, 200 миллион долларга жеткирүү боюнча дымактуу максат коюшту. Комплекстүү демилгелер азырынча иштелип чыгуу баскычында болот, ал эми бир катар долбоорлор боюнча прогрессти азыртан эле күтсө болот.

Биринчи «тирөөч» долбоор — бул транспорттук-логистикалык коридор. 2026-жылдын апрель айында Кыргызстан – Кытай – Пакистан (Бишкек – Торугарт – Кашгар – Хунджераб – Исламабад – Карачи порту) жаңы автоунаа каттамы ийгиликтүү сыноодон өткөрүлдү. Узундугу 3300 чакырымды түзгөн бул коридор Кыргызстанга көптөн күткөн деңиз портторуна чыгуу мүмкүнчүлүгүн берет. Пакистандык компаниялар болсо, өз кезегинде Кыргызстанды ЕАЭБ аркылуу Евразия континентинин базарларына чыгуу үчүн транзиттик түйүн катары карашууда. Ийгиликтүү сыноону жана эки тараптуу кызыкчылыкты эске алганда, бул каттамды өнүктүрүү жакынкы келечектин иши.

Дагы бир долбоор — бул CASA-1000 энергетикалык долбоору. Эске салсак, бул электр энергиясын берүү боюнча көп тараптуу (Кыргызстан, Тажикстан, Ооганстан, Пакистан) долбоор. Кыргызстан өзүнө тиешелүү иштерди аяктады. Негизги жаңылык — бул электр энергиясын өз ара жеткирүү боюнча макулдашуу: жайында Кыргызстандан Пакистанга, ал эми кышында Пакистандан Кыргызстанга. Бул долбоорду эки тарап үчүн тең тең салмактуу жана пайдалуу кылат.

КР Саламаттыкты сактоо министрлиги менен Пакистандын Дары-дармек каражаттарын жөнгө салуу башкармалыгынын (DRAP) ортосунда кызматташуу боюнча конкреттүү Меморандумга кол коюлду. Пакистандын бул тармакта олуттуу тажрыйбасы бар. Бул меморандум дары-дармектерди биргелешип өндүрүүгө жана жеткирүүгө жол ачат.

Ошондой эле эки өлкө жогорку билим тууралуу дипломдорду өз ара таануу боюнча документтерди даярдап жатышат. Кыргыз дипломдорунун таанылышы пакистандык студенттердин Пакистанда жумушка орношуусун жеңилдетет жана кыргыз билиминин жагымдуулугун арттырат.

Жана албетте, Пакистандын Улуттук банкынын Кыргызстандагы ишин кайра жандандыруусу. Бул бизнес жүргүзүү жана өз ара эсептешүүлөр үчүн кыйла ыңгайлуу шарттарды түзөт.

Тереңирээк иштеп чыгууну, ченемдик базаны түзүүнү жана жеке инвестицияларды тартууну талап кылган долбоорлор боюнча да макулдашуулар болду. Алар төмөнкүдөй долбоорлор:

• Айыл чарбасы жана халал-индустриясы. Бул долбоорлор конкреттүү өндүрүш кубаттуулуктарын түзүүнү, сертификацияны жана рынокко чыгууну талап кылат, а бул тез эле бүтө калчу процесс эмес.
• Туризм жана текстиль өнөр жайы артыкчылыктуу багыттардын катарында аталды, бирок деталдуу келишимдер же «жол карталары» азырынча сунуштала элек. Алардын өнүгүүсү, кыязы, жалпы ишкердик чөйрөнүн чыңдалышына жараша эволюциялык жол менен ишке ашат.
• Ошондой эле фармацевтикалык өндүрүштөрдү ачуу жана күн электр станциялары үчүн жабдууларды локалдаштыруу сыяктуу демилгелер талкууланды. Булар капиталды көп талап кылган долбоорлор, аларды ишке ашыруу үчүн олуттуу инвестициялар жана убакыт керектелет.

Товар жүгүртүүнү 200 млн долларга чейин көбөйтүү — бул жалпы багыт. Бирок ага толук көлөмдө жетүү дароо эле мүмкүн болбойт. Учурда товар жүгүртүү болжол менен 16 млн долларды түзөт. Өсүш, биринчи кезекте, логистикалык жана соода келишимдеринин ийгиликтүү ишке ашырылышынан көз каранды болот.

— Кыргызстан чет өлкөлүк рынокторго чыгуу үчүн жаңы жолдорду издөөдө. Пакистан биздин өлкө үчүн Индия океанынын портторуна ачылган «терезе» боло алабы же буга мурдагыдай эле коопсуздук жана логистика маселелери тоскоол боло береби?

— Бул «терезе» азырынча бир аз эле ачык, аны кенен ачуу үчүн иштеш керек.

2026-жылдын апрелинде Кыргызстан – Кытай – Пакистан жаңы транспорттук коридору ийгиликтүү сыноодон өткөрүлдү. Каттам Бишкектен Торугартка (КР), андан ары Кашгар менен Хунджерабга (Кытай-Пакистан), андан соң Исламабадга жана ал жерден Карачи портуна чейин барды. Жалпы узундугу 3300 чакырымды түздү. Бул каттамдын маанилүүлүгү — ал Ооганстандын аймагын айланып өткөндүгүндө. Бул ооган-пакистан чек арасындагы туруксуздукка карата жооп болуп, туруктуу коммерциялык ташууларды баштоого мүмкүндүк берди. Кыргызстандан келген жүктүн биринчи сыноо партиясы Пакистанга ийгиликтүү жеткирилди.

Бирок, прогресске карабастан, көйгөйлөр бар. Ооган-пакистан чек арасындагы чыңалган кырдаал бүтүндөй Борбор Азиянын коопсуздугу үчүн коркунуч туудурат. Кабыл менен Исламабаддын ортосундагы ачык чыр-чатактар (2026-жылдын февралындагыдай) аймактын чек араларында туруксуздук зонасын жаратат.

Татаал тоо рельефи жана ташуулардын кымбаттыгы башкы тоскоолдук бойдон калууда. Кытай аркылуу өткөн жаңы каттам эң кыска жол (Торугарттан пакистан чек арасына чейин 460 чакырымдай) деп эсептелгени менен, аны ишке ашыруу татаал координацияны талап кылат. Узак мөөнөттүү ийгилик үчүн инфраструктураны андан ары өнүктүрүү, бажы жол-жоболорун жөнөкөйлөтүү жана бюрократиялык тоскоолдуктарды жоюу зарыл.

— Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан — Ооганстан — Пакистан транспорттук коридору тууралуу көп айтылып жатат. Бул долбоор бүгүнкү күндө канчалык реалдуу жана ал Кыргызстанга эмне бере алат?

— Бүгүнкү күндө бул долбоорду реалдуу бар жана жигердүү өнүгүп жаткан долбоор деп эсептесе болот. Бирок бир даяр магистраль катары эмес, өз ара байланышкан, бирок ар кандай баскычтарда турган долбоорлордун тармагы катары.

Бул коридорду чогуу түзгөн бир нече негизги транспорттук демилгелерди айырмалап билүү керек. Эң алдыга жылган этабы — бул «Кытай – Кыргызстан – Өзбекстан» (ККУ) темир жолу. ККУ бүткүл коридордун борбордук чынжыры болуп саналат. Долбоор курулуштун активдүү фазасында турат. Трансооган темир жолу («Өзбекстан – Ооганстан – Пакистан») пландоо баскычында. Бул долбоор ККУнун түштүктү карай уландысы болуп, пакистандык портторго чыгууну камсыз кылышы керек. Бирок аны ишке ашыруу түздөн-түз Ооганстандагы саясий жана экономикалык туруктуулуктан көз каранды, бул эң башкы тобокелдик бойдон калууда.

Темир жолдордун курулушу менен катар, аймак өлкөлөрү туруксуз ооган транзитине көз каранды болбош үчүн убактылуу, бирок иштеп жаткан чечимди табышты. Бул каттам боюнча (Кытайдагы Хунджераб ашуусу жана Сост кургак порту аркылуу) Кыргызстандан Пакистанга алгачкы жеткирүүлөр ишке ашты. Бишкектен Карачиге чейинки узундугу 3300 чакырым болгон бул каттам эки тараптуу коммерциялык ташууларды, мисалы, текстиль жана пайдалуу кендерди жеткирүүнү камсыз кылуу менен өзүнүн жашоого жөндөмдүүлүгүн далилдеди.

Ошондуктан долбоор толугу менен реалдуу. Анын темир жол бөлүгү курулуп жатат, ал эми автоунаа менен айланып өтүүчү жолдор иштеп жатат. Деңизге чыга албаган Кыргызстан үчүн бул коридор стратегиялык мааниге ээ, анткени ал өлкөнүн экономикалык трансформациясына түздөн-түз таасир этет. Кыргызстан «туюк» жер болбой калат жана Кытай, Европа, Жакынкы Чыгыш жана Түштүк Азиянын ортосундагы соода жолдорунда негизги чынжырга айланат.

Ошондой эле өлкө Пакистандын Карачи портуна жана Араб деңизинин башка портторуна түз жана ишенимдүү жол алат. Андан тышкары, ташуу убактысынын жана баасынын кыскарышы (7-8 күнгө) Кыргызстан менен Пакистандын ортосундагы товар жүгүртүүнү кескин көбөйтүшү керек. Долбоорду ишке ашыруу ички транспорттук жана бажы инфраструктурасын модернизациялоону азыртан эле стимулдаштырууда. Мисалы, «Смарт Бажы» санариптик системасы киргизилүүдө. Алай өрөөнүндөгүдөй логистикалык хабдарды түзүү боюнча иштер жүрүп жатат.

— Бүгүнкү күндө Кыргызстан менен Пакистандын кызматташтыгы кайсы тармактарда эң келечектүү көрүнөт? Сиздин оюңузча, өлкөлөр кайсы жерден эң чоң экономикалык пайда ала алышат?

— Эки өлкө тең эң чоң экономикалык пайданы транзиттик коридорлорду өнүктүрүүдөн, энергетикалык долбоорлордон жана жаңы рынокторго өз ара кирүү мүмкүнчүлүгүнөн ала алышат. Өлкөлөр ортосунда Төрт тараптуу транзиттик макулдашуу (QTTA) иштейт, ал эми бажы кызматтары маалыматтарды электрондук алмашууну жолго коюшту.

Дагы бир тармак — бул маалыматтык технологиялар жана санариптик экономика. Бул жаңы жана тез өсүп жаткан багыт. Кыргызстан криптовалюталарды кабыл алуу деңгээли боюнча алдыңкы 20 өлкөнүн катарына кирет, бул өз ара кызыкчылыкты жаратат. Тараптар виртуалдык активдер, санариптик банктык кызматтар жана жалпы эле IT тармагында кызматташууну талкуулап жатышат.

— Бишкек менен Исламабад Борбор Азиядагы коопсуздукту кантип бекемдешет?

— Кыргызстан менен Пакистан чакырыктардын кеңири чөйрөсү боюнча кызматташтыкты кеңейтүүнү макулдашты. Биринчи кезекте — чалгындоо маалыматтарын алмашуу жана терроризм менен экстремизмге каршы күрөшүү боюнча аракеттерди координациялоо. Баңгизаттардын мыйзамсыз жүгүртүлүшүнө каршы күрөшүү үчүн Ооганстандан келген баңгитрафик каттамдары бөгөттөлөт. Эл аралык криминалдык тармактарга каршы биргелешкен операцияларды өткөрүү, санариптик мейкиндиктеги коркунучтарга каршы күрөшүү, мыйзамсыз миграцияны болтурбоо үчүн адамдардын жылышын биргелешип көзөмөлдөө каралган.

Эки мамлекет тең алдыңкы эл аралык уюмдардын: БУУ, ШКУ, ИКУ жана ЭКҮ аянтчаларында өз аракеттерин координациялашат. Баса, быйыл Кыргызстан ШКУдагы төрагалыкты Пакистанга өткөрүп берет.

— Бүгүнкү күндө Кыргызстандын тышкы саясатында Пакистан кандай орунду ээлейт? Эмне үчүн Бишкек акыркы жылдары бул багытка барган сайын көбүрөөк көңүл буруп жатат?

— Кыргыз-пакистан мамилелеринин жандануусу негизги милдеттерди чечүүгө, атап айтканда географиялык обочолонууну жеңүүгө, транспорттук жана энергетикалык каттамдарды диверсификациялоого, ошондой эле Кыргызстандын аймактагы позициясын чыңдоо үчүн экономикалык жана саясий дараметти колдонууга багытталган прагматикалык кадам болуп саналат.

Акыркы жылдары Пакистан Кыргызстандын тышкы саясатында негизги орундардын бирин ээледи. Расмий түрдө ал Түштүк Азиядагы «ишенимдүү жана артыкчылыктуу өнөктөш» катары сыпатталат жана Бишкек эки тараптуу мамилелерди «жаңы сапаттык деңгээлге» чыгарууну көздөйт. Мындай бурулуш бир катар геосаясий жана геоэкономикалык чакырыктарга карата жооп болуп саналат. Кыргызстанга деңизге чыгуу, тармактуу транспорттук-логистикалык түйүн, кошумча электр энергиясы, өлкө бюджетинин киреше бөлүгүн толтуруу үчүн сооданын өсүшү керек. Мындан тышкары, эки өлкөнүн мамилелери жалпы тарыхый, маданий жана рухий байланыштар, ошондой эле жалпы исламдык баалуулуктар менен бекемделген бекем негизге ээ.

— Кээ бир эксперттер Борбор Азия жаңы геосаясий атаандаштыктын борборлорунун бирине айланып жатканын айтышууда. Пакистан президентинин сапарын ушул процесстин бир бөлүгү катары кароого болобу?

— Борбор Азия бүткүл дүйнөлүк тарых бою ар дайым геосаясий атаандаштыктын борборлорунун бири болуп келген. Ошондуктан Кыргызстан менен Пакистандын өз ара аракеттенүүсүнүн жанданышын обочолонгон окуя катары эмес, учурда аймакта активдешкен кыйла масштабдуу жана стратегиялык оюндун бир бөлүгү катары кароо керек. Аймак бардык глобалдык державалардын — Орусиянын, Кытайдын, АКШнын, Евробиримдиктин, ошондой эле Жапониянын жана Түштүк Кореянын кызыкчылыктары кесилишкен борборго айланды. Ошондуктан Борбор Азия өлкөлөрү тобокелдиктерди диверсификациялап жана атаандаштыктан пайда көрүү менен, бардык оюнчулар менен мамилелерди башкарууну үйрөнүп жатышат. Бул акыркы убакта Борбор Азиянын беш өлкөсүнүн катышуусунда өткөн саммиттердин тизмегинен да көрүнүп турат.

Маектешкен Эльвира Сатыбекова