Жогорку Кеңештин депутаты Дастан Бекешев «Жаныбарларга жоопкерчиликтүү мамиле кылуу жөнүндө» мыйзам долбоорун коомдук талкууга чыгарды. Документ кароосуз калган жаныбарлардын санын жөнгө салууда принципиалдуу өзгөрүүнү сунуштайт: массалык түрдө атуудан баш тартып, аларды идентификациялоо, стерилизациялоо, эмдөө жана кожоюн табуу сыяктуу комплекстүү системага өтүү зарыл.

Белгилей кетсек, Кыргызстанда гумандуу мамиленин алгачкы үлгүсү бар: Кант шаарынын мэриясы 2022-жылы Брижит Бардо фонду жана Кыргыз-Француз экотуризм ассоциациясы менен меморандумга кол койгон — азыр ал шаарда кароосуз калган иттерге бирка тагылат. Бирок Бишкекте иттерди атуу азыркы күнгө чейин уланууда.

Азыркы абал

Сандар өздөрү эле айтып турат: 2024-жылы Бишкекте 14 378 ит кармалып, атылган болсо, 2025-жылы — 16 588 ит, башкача айтканда 15,4%га көп. Ошол эле учурда тиштеткендердин саны өсүүдө: 2025-жылдын 8 айында 2 318 адам жабыркаган, бул 2024-жылдын ушул мезгилине салыштырмалуу 20,4%га көп. Жабыркагандардын ар бир үчүнчүсү 14 жашка чейинки балдар.

Жыйынтык айкын: жыл сайын атуу көйгөйдү чечпейт. Популяция калыбына келе берет, анткени анын көбөйүшүнө себепкер болгондорго — жоопкерчиликсиз ээлерге, иттерди өз эркинче кыдыртууга жана көзөмөлсүз көбөйүүгө эч ким таасир этпейт.

Мыйзам долбоору эмне сунуштайт?

Мыйзам долбоору сегиз негизги элементтен турат:

1. Милдеттүү идентификация. Бардык иттер жана мышыктар чиптештирилип, Бирдиктүү мамлекеттик реестрге катталышы керек. Үй жаныбарын идентификациялоо ээсинин эсебинен, кароосуз калгандары бюджеттин эсебинен жүргүзүлөт. Жаныбарды сатканда жаңы ээси тууралуу маалымат реестрге киргизилет.
2. Ээсинин жоопкерчилиги. Иттерди өз алдынча кыдыртууга тыюу салынат. Кожоюн үй жаныбарынын каалабаган көбөйүшүн алдын алууга, сейилдетүү эрежелерин сактоого, ветеринардык жардамды жана эмдөөнү камсыз кылууга милдеттүү.
3. Кароосуз жаныбарлар менен иштөөнүн бирдиктүү чынжыры. Гумандуу кармоодон кийин — ветеринардык кароо, ээсин издөө, эмдөө, стерилизациялоо жана дарылоо жүргүзүлөт. Андан кийин — ээсине кайтаруу, жаңы кожоюнга өткөрүп берүү, баш калкалоочу жайга жайгаштыруу же шарттар сакталса, мурдагы жашаган чөйрөсүнө кайтаруу.
4. Автоматтык түрдө атуу жок. Стерилизацияланган жаныбарды көчөгө чыгаруу — милдеттүү эмес, мүмкүн болгон сценарий. Оңдолгус коркунуч келтирген жаныбар кайра чыгарылбайт. Эвтаназия массалык курал боло албайт — ал эки ветеринардан турган комиссиянын чечими менен гана өзгөчө учурларда жүргүзүлөт. Баш калкалоочу жайда орун жок же кармоо мөөнөтү бүттү деп эвтаназия жасоого тыюу салынат.
5. Функцияларды бөлүштүрүү. Кармоо кызматы жаныбарды кармоо жана ташуу менен гана алектенет. Стерилизация, эмдөө, дарылоо жана эвтаназия — бул ветеринардык гана компетенция.
6. Реалдуу көрсөткүчтөр менен муниципалдык программалар. Мэриялар жергиликтүү пландарды бюджет жана өлчөнүүчү жыйынтыктар менен бекитүүгө, ошондой эле жыл сайын канча жаныбар кармалганы, стерилизацияланганы, ээсине берилгени, эвтаназияга кабылганы тууралуу отчетторду жарыялоого милдеттүү.
7. Реалдуу инфраструктура. Бишкек, Ош жана облустук борборлор убактылуу кармоочу жайларды — муниципалдык же жеке менчик менен келишим түзүү аркылуу баш калкалоочу жайларды камсыз кылууга милдеттүү. Мөөнөтү — 36 ай.
8. Цирктерди, контакттык зоопарктарды жана илимий эксперименттерди жөнгө салуу. Жаныбарларга ырайымсыз мамиле кылууга тыюу салуу бардык форматтарда колдонулат. Оорутуучу эксперименттер үчүн — милдеттүү этикалык экспертиза талап кылынат.

Казакстандын тажрыйбасы: катаны кайталабоо эмне үчүн маанилүү?

Мыйзам долбоорунун авторлору Казакстандын тажрыйбасын деталдуу изилдешти. Ал жакта жоопкерчиликтүү мамиле жөнүндө мыйзам 2021-жылы кабыл алынган. Бирок 2026-жылкы Абай облусу боюнча аудит көрсөткөндөй: кармалган 30 984 жаныбардын ичинен «кармап — стерилизациялоо — эмдөө — чыгаруу» толук циклынан 620сы гана, б.а. 2%ы өткөн. Мындай камтуу менен стерилизация популяциянын динамикасын физикалык жактан өзгөртө алмак эмес. Тиштеткен учурлардын саны азайган жок.

Жыйынтыгында мыйзам долбоорунун демилгечилери гумандуу мыйзам реалдуу инфраструктура, каржылоо жана көзөмөл болбосо иштебейт деген тыянакка келишти. Ошондуктан кыргыз мыйзам долбоору этаптуулукка, милдеттүү жергиликтүү программаларга жана өлчөнүүчү көрсөткүчтөргө басым жасайт.