Жогорку Кеңеш менчик ээлеринин укуктарын коргоонун жаңы механизмин, тактап айтканда, турак жай менен болгон ар кандай каттоо аракеттерине «өзүнө-өзү тыюу салууну» киргизген мыйзам долбоорун кароого киришти. Депутат Дастан Бекешевдин демилгеси жарандарды, өзгөчө кары-картаңдарды кыймылсыз мүлк рыногунда көбөйүп жаткан алдамчылык схемалардан коргоого багытталган.

Документ кыймылсыз мүлккө болгон укуктарды мамлекеттик каттоо жөнүндө мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүүнү карайт. Ага ылайык, батирдин же үйдүн ээси өз каалоосу менен мүлкүн сатууга, белекке берүүгө же башка бирөөнүн атына кайра каттоого тыюу сала алат. Бул үчүн жаран арызды акысыз негизде жеке өзү барып же мамлекеттик кызматтар порталы аркылуу бере алат. Мындан кийин тийиштүү маалымат Бирдиктүү мамлекеттик реестрге киргизилип, ал ар кандай бүтүмдөрдөн автоматтык түрдө баш тартууга расмий негиз болот.

Күтүү режиминде

Дастан Бекешев өзүнүн Telegram-каналында бул документти иштеп чыгууга алдамчылардын айынан жалгыз үйүнөн ажырап калган жарандардын көптөгөн кайрылуулары себеп болгонун түшүндүрдү. «Азыркы учурда алдамчылар басым көрсөтүп, шаштырышат, жыйынтыгында адамдар азап чегишүүдө», — деп белгиледи ал.

Бул жаңы механизмдин негизги өзгөчөлүгү — «ойлонууга убакыт берүү». Өзүнө-өзү тыюу салууну ээси өзү гана алып сала алат, бирок бул чектөө арыз берилгенден 24 саат өткөндөн кийин гана күчүн жоготот. Бул убакыт адамга өзүнө келүүгө, жакындары же адвокаттар менен кеңешүүгө жана басым астында шашылыш бүтүм жасап алуунун алдын алууга мүмкүнчүлүк берет.

«Эгер жаран алдын ала өзүнө-өзү тыюу салууну орнотсо, бул кыймылсыз мүлктү ыкчам түрдө кайра каттоого жол бербеген кошумча коргоону түзөт», — деп айтылат мыйзам долбоорунун негиздемесинде.

Бул механизм абсолюттук болуп эсептелбейт. Тыюу салуу соттун мыйзамдуу күчүнө кирген чечимине, соттук документтерди аткарууга, укуктарды мурастоого же техникалык каталарды оңдоого тоскоол боло албайт.

Санариптик форматтагы тыюу

Бул кызматты киргизүү маселеси санариптик чөйрөдө да каралып жатат. Санариптик өнүктүрүү министри Азамат Жамангулов билдиргендей, өзүнө-өзү тыюу салуу функциясы «Түндүк» мобилдик тиркемесинде жеткиликтүү болушу мүмкүн. Министрдин айтымында, буга чейин «Кадастр» ишканасы менен биргеликте техникалык паспортторду жана мамлекеттик актыларды санариптештирүү боюнча масштабдуу иштер жүргүзүлгөн.

Мыйзамды кабыл алуу зарылдыгы кооптуу статистика менен да тастыкталууда. ИИМдин маалыматы боюнча, 2025-жылы Кыргызстанда 34,4 миңден ашык кылмыш катталган. Анын 68,4%ын менчикке каршы кылмыштар түзгөн. Катталган 9 149 алдамчылык учурунун олуттуу бөлүгү кыймылсыз мүлктү мыйзамсыз тартып алуу аракеттери менен байланыштуу болгон.

Өзгөчө пенсионерлер эң аялуу катмар бойдон калууда. Депутат Бекешев кары адамдар кылмышкерлердин таасири менен үйлөрүн сатып жиберип, акчасын алдамчыларга которгон учурларды мисал келтирди.

Бул мыйзам алдамчылыктын санын азайтуу менен бирге, келишимдерди жараксыз деп таануу боюнча талаштарды кыскартып, сот системасынын жүгүн да жеңилдетиши мүмкүн. Анын үстүнө, аралыктан тейлөө сервисин ишке киргизүү үчүн техникалык база мурунтан эле даяр: «Кадастр» мамлекеттик мекемеси менен биргеликте кыймылсыз мүлктүн техникалык паспорттору жана мамлекеттик актылары санариптештирилген.

Учурда жаңы мыйзам долбоору коомдук талкуу баскычында турат. Анын тагдыры профилдик комитеттин жана Министрлер Кабинетинин чечимине жараша болот.

Дастан Бекешев курулуш тармагындагы өзүнүн демилгелери менен таанымал. Буга чейин ал мыйзам бузуулар менен курулган көп кабаттуу үйлөрдү легалдаштырууну жактап, реновация учурунда менчик ээлеринин укуктарын коргоону күчөтүүгө чакырып келген.