Кыргызстан Орусия менен Кытай, экономист жана «Аппликата» стратегиялык чечимдер борборунун директору Кубатбек Рахимовдун пикиринде, бири-бири менен атаандашкан оюнчулар катары барган сайын азыраак көрүнгөн жаңы экономикалык жана геосаясий чындыкка туш болду. Тескерисинче, алардын өз ара аракеттенүүсү өзүнчө экономикалык байланыш түзүшү мүмкүн, ал эми Борбор Азия жана Кыргызстан муну өздөрүнүн өнүгүүсү үчүн мүмкүнчүлүк катары пайдалана алат.

Борбор Азия жана жаңы «Чоң экилик»

Рахимовдун айтымында, акыркы жылдары Евразиядагы экономикалык жана саясий мамилелердин системасы олуттуу өзгөрдү. Ал бул өзгөрүүнү C5+Big Two — Борбор Азиянын беш өлкөсү жана тышкы эки ири оюнчу — Орусия менен Кытайдын форматы аркылуу түшүндүрөт.

Эксперттин айтымында, башында бул идея Евразиядагы өнөктөштүктүн жаңы архитектурасы катары каралган. Бирок аны менен катар дагы бир көйгөй пайда болгон: Борбор Азия өлкөлөрү өз аймагына байланыштуу талкууларда дайыма эле өз алдынча тарап катары чыга бербейт.

Рахимов Борбор Азияга арналган жана орусиялык жана кытайлык адистердин катышуусунда өткөн айрым иш-чараларда аймактын өзүнөн чыккан эксперттердин болбой калганына көңүл бурат. Ушундан улам, анын пикиринде, Борбор Азиянын субъекттүүлүгү, башкача айтканда, аймактагы мамлекеттердин өз кызыкчылыктарын өз алдынча аныктап, кызматташтыктын эрежелерин түзүүгө таасир этүү жөндөмү тууралуу маселе жаралат.

Бул Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү, анткени өлкө бир эле учурда бир нече ири экономикалык борборлор менен кызматташат жана пайда болуп жаткан мүмкүнчүлүктөрдү кандай пайдаланарын өзү аныкташы керек.

Орусия менен Кытай сөзсүз эле атаандаш эмес

Рахимовдун негизги тезистеринин бири — Орусия менен Кытайды бири-бири менен атаандашкан эки инвестор же геосаясий оюнчу катары гана карабоо керек.

Анын баамында, бул эки өлкө бири-бирин толуктап турушу мүмкүн. Борбор Азия үчүн бул бир гана тобокелдиктерди эмес, мүмкүнчүлүктөрдү да жаратат.

Эксперт бул кырдаалды терезеге салыштырды. Аны ар кандай ачууга болот: бөлмөнү желдетүү үчүн бир аз ачса болот же толугу менен ачып койсо болот. Андай учурда аба агымы өтө күчтүү болуп кетиши мүмкүн.

Ошондуктан, Рахимовдун пикиринде, Кыргызстан тышкы капитал жана экономикалык кызматташтык үчүн жөн гана ачылып койбостон, бул процесстерди так кантип башкаруу керектигин түшүнүшү маанилүү.

Санкциялар — таануунун белгиси: Кыргызстан хаб катары калыптанды

Кубат Рахимов мисалдардын бири катары Кыргызстандын каржы секторун атады.

Анын пикиринде, өлкөнүн өзүнчө бир эсептешүү хабына айланганын айтууга негиз бар. Буга кыргызстандык каржы инструменттерине санкциялык чектөөлөрдүн шартында көңүл бурула баштаганы мисал боло алат. Эксперттин баамында, санкциялардын өзү эсептешүү механизмдеринин канчалык жигердүү колдонулуп жатканын көрсөткөн өзгөчө индикатор болуп калды.

Ошол эле учурда Рахимов маселеге эл аралык SWIFT системасы менен кытайлык CIPS системасынын ортосундагы тандоодон да кеңири кароону сунуштайт.

Анын айтымында, Кыргызстан эл аралык эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн альтернативдүү аянтча боло алат.

Неттинг деген эмне жана ал кантип иштейт?

Рахимовдун сөзүндө негизги түшүнүктөрдүн бири неттинг — төлөм милдеттенмелерин өз ара эсептешүү механизми болду.

Муну мүмкүн болушунча жөнөкөй түшүндүрсөк, эки тараптын ортосунда бири-бирине багытталган көптөгөн төлөмдөр бар болгон кырдаал жөнүндө сөз болуп жатат. Акчаны эки тарапка өзүнчө-өзүнчө которуунун ордуна, милдеттенмелерди бири-бири менен эсептешип, акыркы айырманы гана которууга болот.

Reporter.kg маалымдамасы: Мисалы, бир тарап экинчи тарапка $100 карыз болсо, ал эми карама-каршы багытта $80 өлчөмүндө милдеттенме болсо, эки өзүнчө которуунун ордуна бул милдеттенмелерди өз ара эсептешип, болгону $20 которууга болот.

Рахимов дал ушундай логиканы Кыргызстанда колдонулуп жатканын айткан эсептешүү механизмдери менен байланыштырат.

Мындай модельде улуттук валюталар өздөрүнүн каржы контурларынын ичинде кала берет, ал эми тараптардын ортосунда милдеттенмелер өз ара эсептешилет. SWIFT же CIPS системалары акыркы этапта жыйынтык эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн колдонулушу мүмкүн.

A7A5 стейблкоини жана ондогон миллиард долларлык баалоолор

Рахимов өзгөчө рублдик A7A5 стейблкоинине токтолуп, аны эл аралык каржы системасы үчүн маанилүү мисал деп атады.

Эксперттин айтымында, тиешелүү инструменттерге байланышкан транзакциялардын көлөмү боюнча ар кандай баалоолор бар. Ал TRM Labs компаниясынын $56 млрд деген маалыматына, ошондой эле Financial Times басылмасынын $100 млрд деген баасына шилтеме жасады.

Ошол эле учурда Рахимов өз сөзүндө бул суммаларды операциялардын масштабын жана эл аралык адистердин Кыргызстандын каржы тармагындагы тажрыйбасына болгон көңүлүн көрсөтүүчү көрсөткүч катары колдонду.

Ал ошондой эле Кыргызстан аркылуу жүргүзүлүп жаткан эсептешүүлөргө байланышкан механизмдерге өлкөдөн тышкары жердеги изилдөөчүлөр да кызыгып жатканын белгиледи.

Эмне үчүн CIPSке гана өтүү бардык көйгөйлөрдү чечпейт?

Рахимов бир системадан экинчисине жөн гана өтүп кетүүдөн сактанууга чакырды.

Анын айтымында, CIPS чындап эле эсептешүүлөрдө долларга болгон көз карандылыкты азайтууга мүмкүндүк берет. Бирок ошол эле учурда кытай юанына болгон көз карандылыкты күчөтөт.

Ошондуктан, эксперттин пикиринде, Кыргызстанга SWIFT менен CIPSтин бирин тандоо милдеттүү эмес. Ал үчүн ар кандай каржы системаларын колдонууга жана алардын ортосунда өз ара эсептешүүлөрдү жүргүзүүгө мүмкүндүк берген клирингдик контур түзүү кызыктуураак вариант болушу мүмкүн.

Мындай учурда өлкө бир гана эсептешүү каналына толук көз каранды болуп калмак эмес.

Казакстан жана Өзбекстан тараптан атаандаштык

Рахимов Кыргызстандын мүмкүнчүлүктөрү чектелүү убакыт аралыгында экенин эсептейт.

Анын айтымында, Казакстан менен Өзбекстан да клирингдик механизмдердин мүмкүнчүлүктөрүнө көңүл бура баштады. Эксперт комплаенс системасы, башкача айтканда, операциялардын белгиленген талаптарга шайкештигин текшерүү механизми камтылган мыйзамдуу клирингдик палата түзүү идеясын өнүктүрүү жөнүндө айтып жатат.

Бул Кыргызстан түзүлгөн каржылык механизм өзүнүн маанисин автоматтык түрдө сактап калат деп эле күтүп отура албайт дегенди билдирет.

Тескерисинче, аймактагы башка өлкөлөрдүн атаандаштыгы өзүнүн инфраструктурасын мындан ары да өнүктүрүүгө түрткү бериши мүмкүн.

Эсептешүүлөрдүн баасы: 6%га каршы 1%

Рахимовдун дагы бир аргументи эл аралык эсептешүүлөрдүн наркына байланыштуу.

Анын айтымында, айрым учурларда акыркы кардар үчүн жалпы чыгым дээрлик 6%га чейин жетиши мүмкүн. Ал эми стейблкоин колдонулган система 1%га чейинки деңгээлде иштөөгө мүмкүндүк берет.

Эксперт муну G20нын эл аралык которуулардын баасын 5%га чейин төмөндөтүү боюнча глобалдык максаты менен салыштырды.

Ошентип, анын түшүндүрмөсүндө, Кыргызстандын тажрыйбасы эсептешүүлөрдү техникалык жактан кыйла төмөн чыгым менен жүргүзүүгө болорун көрсөтүп турат.

Ошол эле учурда Рахимов негизги маселе мындай технологиянын бар экендигинде гана эмес, аны мыйзамдуу жана жөнгө салынуучу каржы системасына кантип интеграциялоо керектигинде экенин баса белгилейт.

Неттингдин өнүгүшүнө эмне тоскоол болууда?

Эксперт көйгөйлөрдүн бири катары мыйзамдарды атады.

Анын айтымында, Кыргызстанда неттинг түшүнүгү азырынча мындай механизм үчүн зарыл болгон формада мыйзамдарда бекитиле элек. Ошондуктан, Рахимовдун пикиринде, бул маселеге өзүнчө көңүл буруу зарыл.

Дагы бир көйгөй — мындай операцияларды эсепке алуу, анын ичинде бажы жол-жоболорунан өтүү учурундагы эсепке алуу.

Рахимов Орусиянын тажрыйбасын мисал келтирди. Анын айтымында, Орусиянын банктары, анын ичинде ВТБ, Сбер жана ПСБ, бири-бирине каршы төлөмдөрдүн механизмдерин буга чейин колдонуп келет. Анын жардамы менен өз ара сооданын олуттуу бөлүгүн салттуу корреспонденттик каналдарсыз жана SWIFT системасын колдонбостон тейлөөгө болот.

Бирок мындай схемалар тышкы соода операцияларын эсепке алуу боюнча кошумча суроолорду жаратат.

Кыргызстан мындан ары эмне кыла алат?

Рахимовдун негизги тыянагы — анын пикиринде, Кыргызстан буга чейин бар болгон төлөм системаларынын арасынан тандоо менен гана чектелбеши керек.

Эксперт өзүнүн эсептешүү инфраструктурасын өнүктүрүүнү жана азыр колдонулуп жаткан механизмдерди формалдуу эмес же жетиштүү деңгээлде жөнгө салынбаган чөйрөдөн мыйзамдуу жана жөнгө салынуучу клирингдик хабга өткөрүүнү сунуштайт.

Ошол эле учурда ал сөз көзөмөлдүн жоктугу жөнүндө болбошу керектигин баса белгилейт.

Тескерисинче, мындай системада шектүү же мыйзамсыз операцияларды четтетүүгө мүмкүндүк берген комплаенс механизмдери сөзсүз иштеши керек.

Башкача айтканда, потенциалдуу милдет эл аралык эсептешүүлөр үчүн ыңгайлуу канал түзүү менен эле чектелбейт. Так эрежелери, көзөмөлү жана жоопкерчилиги бар түшүнүктүү системаны түзүү зарыл.

«Көмүскө аймактан» мыйзамдуу хабга

Рахимов азыркы кырдаалды өткөөл этап катары кароону сунуштайт.

Анын айтымында, Кыргызстан чектөөлөрдүн шартында иштөөнүн айрым механизмдерин колдонууга үйрөнүп калды. Кийинки кадам — аларды ачык-айкын кылып, юридикалык жактан жол-жоболоштуруу.

Мындай учурда Кыргызстан өзүн белгилүү бир каржылык операциялар өтүп турган жер катары гана эмес, эл аралык эсептешүүлөр үчүн толук кандуу инфраструктуралык аянтча катары позициялай алмак.

Бул үчүн клирингдик хабдын иштөө эрежелерин, анын катышуучуларына коюлган талаптарды, комплаенс системасын жана эл аралык каржы системалары менен өз ара аракеттенүү тартибин аныктоо зарыл.

Эмне үчүн бул Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү?

Кеңири мааниде Рахимов каржы маселесин Кыргызстандын Борбор Азиядагы ролунун өзгөрүшү менен байланыштырат.

Эгер Орусия менен Кытай чындап эле бири-бирин толуктаган экономикалык байланыш түзүп жатса, Кыргызстан өзүнүн географиялык жайгашуусун жана каржы инфраструктурасын өлкөлөрдүн ортосундагы соода агымдарынын бир бөлүгүн тейлөө үчүн пайдалана алат.

Бирок эксперттин пикиринде, бул активдүү мамлекеттик саясатты талап кылат.

Транзакциялардын болушу же чет элдик компаниялардын кызыгуусу өлкө автоматтык түрдө эл аралык каржы борборуна айланат дегенди билдирбейт. Бул үчүн түшүнүктүү эрежелер, инфраструктура, көзөмөл жана мамлекеттин пайда болуп жаткан процесстерди башкаруу мүмкүнчүлүгү зарыл.

Дал ошондуктан Рахимов айрым механизмдерди колдонуу менен гана чектелбестен, толук кандуу системаны түзүүгө өтүү зарылдыгын айтып жатат.

Кыргызстан акырында эмне алат?

Эксперттин сөзүн бир нече негизги тезиске бөлүп карасак, картина төмөнкүдөй болот.

• Биринчиден, Рахимовдун пикиринде, Орусия менен Кытайды атаандаштар катары гана эмес, бири-бирин толуктаган экономикалык өнөктөштөр катары да кароого болот.
• Экинчиден, Кыргызстанда альтернативдүү эсептешүүлөрдү жүргүзүү боюнча тажрыйба бар жана эксперт бул тажрыйба эл аралык деңгээлде көңүл бурууга арзыйт деп эсептейт.
• Үчүнчүдөн, негизги инструменттердин бири неттинг — милдеттенмелерди өз ара эсептешүү механизми болушу мүмкүн. Ал түздөн-түз чек ара аралык которуулардын санын азайтууга мүмкүндүк берет.
• Төртүнчүдөн, бир гана төлөм системасын — SWIFT же CIPS болобу — колдонуу конкреттүү инфраструктурага көз карандылыкты жаратат. Ошондуктан ар кандай системаларды бириктирген өзүнүн клирингдик контуру альтернатива боло алат.

Акырында, эксперт кийинки негизги кадам катары учурда колдонулуп жаткан механизмдерди мыйзамдуу, ачык-айкын жана жөнгө салынуучу чөйрөгө өткөрүүнү эсептейт.

Рахимов белгилегендей, Кыргызстандын милдети санкциялардан улам пайда болгон мүмкүнчүлүктөрдү жөн гана пайдалануу эмес, келечекте да иштей ала турган туруктуу инфраструктураны түзүү болуп саналат.

«Биз көмүскө аймакта иштөөнү үйрөндүк, эми эң жакшысын жана эң мыктысын ак аймакка өткөрүшүбүз керек», — деп жыйынтыктады ал өз сөзүнүн негизги оюн.

Рубрики: Жаңылыктар, Макалалар, Экономика

Теги: Экономика Кыргызстана