Кыргызстанда соттолгондорго ырайым кылуу эрежелерин өзгөртүү сунушталууда. Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматы (ЖАК) тиешелүү жол-жоболорду жөнөкөйлөтүүгө, кайрылууларды кароону тездетүүгө жана кайталап ырайым кылуунун так шарттарын аныктоого багытталган президенттин жарлыгынын долбоорун иштеп чыкты.

Негиздеме-маалымкатта айтылгандай, 2024-жылдын июнь айында бекитилген колдонуудагы эрежелер иш жүзүндө бир топ кыйынчылыктарды жаратууда.

Маселен, ырайым кылуу өтүнүчтөрүн кароодо жергиликтүү мамлекеттик администрациялардын жана ЖӨБ органдарынын алдындагы байкоо комиссияларынын корутундуларын эске алуу зарыл. Корутундуну даярдоого он жумушчу күн берилет, бирок катышуучулардын керектүү саны (кворум) чогулбагандыктан, жыйындар көп учурда жылдырылып келет.

Натыйжада, бул комиссиялардын чечимдери сунуштама мүнөзүндө гана болгонуна карабастан, кайрылууларды кароо узакка созулуп кетүүдө.

Ушундай эле көйгөй Президенттин алдындагы Ырайым кылуу маселелери боюнча комиссияда да келип чыгууда. Азыр анын курамына тогуз адам кирет. Жыйынды өткөрүү үчүн комиссия мүчөлөрүнүн үчтөн экисинен кем эмеси катышууга тийиш. Катышуучулардын керектүү санын топтоо дайыма эле мүмкүн боло бербейт, ошондуктан өтүнүч каттарды кароо кечеңдейт.

Кайталап ырайым кылууда да кыйынчылыктар бар. Бул өзгөчө президент тарабынан жаза мөөнөтү кыскартылган же өмүр бою эркинен ажыратуу жазасы жеңилирээк жазага алмаштырылган соттолгондорго тиешелүү.

Мыйзам мындай соттолгондорго кайрадан ырайым суроого түздөн-түз тыюу салбайт, бирок мындай кайрылууларды кароонун так тартиби жок. Ошондуктан иш жүзүндө бул укукту колдонуу өтө татаал.

Демилгечилер бул көйгөйлөрдү чечип, ырайым кылуу жол-жобосун түшүнүктүүрөөк кылууну сунушташууда.

Эмнелерди өзгөртүү сунушталууда?

• Комиссиянын курамын кыскартуу. Президенттик комиссиянын курамы тогуз адамдын ордуна кеминде жети адамдан турат. Жыйынды өткөрүү үчүн мурдагыдай эле анын мүчөлөрүнүн үчтөн экисинен кем эмесинин катышуусу талап кылынат.
• Документтерди чогултууну жөнөкөйлөтүү. Ырайым кылуу өтүнүчүн берүүдө байкоо комиссиясынын жыйынынын протоколу мындан ары милдеттүү документ болбой калат.
• Кайталап ырайым кылууга уруксат берүү. Президент тарабынан мурда жазасы жеңилдетилген соттолгондор кайрадан ырайым кылуу өтүнүчү менен кайрыла алышат. Бирок бул үчүн белгиленген мөөнөттөр өтүшү керек.
• Кайра кайрылуунун мөөнөттөрүн белгилөө. Эгерде соттолгон адамга ырайым кылуудан баш тартылса, анын кайталанган өтүнүчү, эреже катары, дайындалган жаза мөөнөтүнүн жарымы өтөгөндөн кийин гана каралат. Эгер баш тартылган учурда мөөнөттүн жарымы өтүп кеткен болсо, кайра кайрылуу бир жылдан эрте эмес мөөнөттө каралат.
• Өмүр бою соттолгондор үчүн өзүнчө эрежелерди киргизүү. Ырайым кылуудан баш тартылгандан кийин, өзгөчө учурларды кошпогондо, кайталанган өтүнүч кат он жыл бою каралбайт.
• Жаза жеңилдетилгенден кийин кайталап ырайым кылуунун шарттарын аныктоо. Эгер президент жаза мөөнөтүн кыскарткан болсо же өмүр бою эркинен ажыратуу жазасын 20 жылга алмаштырган болсо, жазаны кайрадан жеңилдетүүнү калган мөөнөттүн жарымын өтөгөндөн кийин, бирок жарлык күчүнө киргенден кеминде бир жыл өткөндөн кийин гана суроого болот.

Кайсы учурларда мөөнөтүнөн эрте кайрылууга болот?

Долбоор ошондой эле кайталанган ырайым кылуу өтүнүчүн белгиленген мөөнөттөн эрте кароого мүмкүн болгон өзгөчө учурларды да аныктайт.

Негизги шарт — медициналык документтер менен тастыкталган соттолгон адамдын өзүнүн ден соолугунун олуттуу көйгөйлөрү.

Сөз адамдын өмүрүнө коркунуч келтирген оор дарттар, түзөтүү мекемесинде дарылоого мүмкүн болбогон шашылыш жардамга муктаждык, айрым психикалык бузулуулар, ошондой эле мурунку кайрылуудан кийин белгиленген I топтогу майыптык же адамдын мындан ары абакта кармалышына жол бербеген ден соолугунун кескин начарлашы жөнүндө болуп жатат.

Ошол эле учурда үй-бүлөлүк жагдайлар өзүнчө эле ырайым кылуу өтүнүчүн мөөнөтүнөн мурда кайра кароого негиз боло албайт. Бул үй-бүлөнүн оор каржылык абалына, туугандарынын оорусуна, жаш балдардын бар экендигине жана соттолгон аялдын кош бойлуулугуна тиешелүү.

Оң мүнөздөмөлөр, жакшы жүрүм-турум жана депутаттардын кайрылуулары да мөөнөтүнөн эрте кайра кароо үчүн жетиштүү негиз болуп эсептелбейт.

Бул жагдайлардын баары биринчи жолу кайрылганда гана эске алынышы мүмкүн. Ал эми кайталап кайрылууда — долбоордо көрсөтүлгөн олуттуу медициналык негиздер болгондо гана эсепке алынат.

Ошентсе да, эгер мамлекет башчысы соттолгон жарандын ишиндеги жагдайларды өтө олуттуу деп эсептесе, аны белгиленген мөөнөттөр аяктаганга чейин деле ырайым кылууга укуктуу.

Ырайым кылуу өтүнүчтөрү кандайча каралат?

Долбоорго ылайык, соттолгон адам арызын түзөтүү мекемесинин администрациясы аркылуу бериши керек. Документтер 14 жумушчу күндүн ичинде ЖАКтын борбордук аппаратына жөнөтүлөт.

Текшерүүдөн кийин, материалдарды президенттин Ырайым кылуу маселелери боюнча комиссиясына өткөрүп берүү үчүн ЖАКка дагы 14 жумушчу күн берилет.

Өтүнүчтү кароодо жасалган кылмыштын оордугу, соттолгон адамдын жүрүм-туруму, өтөгөн мөөнөтү, келтирилген зыяндын ордун толтурушу, реабилитациялык программаларга катышуусу жана башка жагдайлар эске алынат.

Комиссия документтерди изилдеп чыгып, президентке өз сунуштарын берет. Ырайым кылуу же баш тартуу жөнүндө акыркы чечимди өлкө башчысы кабыл алат.

Президент соттолгон адамды калган мөөнөтүнөн толук бошото алат, жаза мөөнөтүн кыскарта алат же өмүр бою эркинен ажыратуу жазасын 20 жылга эркинен ажыратуу менен алмаштыра алат.

Анара Мамытова