Кыргызстандын президенти Садыр Жапаров өлкөнүн административдик-аймактык түзүлүшүн түп тамырынан бери өзгөртүүнү жарыялады. Ноокат районунун жашоочулары менен болгон жолугушууда ал учурдагы 7 облус жана 44 район акырындык менен жоюлуп, алардын ордуна 20 округ түзүлө турганын билдирди. Мамлекет башчысынын айтымында, бул реформанын экинчи этабы болуп саналат; буга чейин айыл аймактарынын саны 452ден 231ге чейин кыскартылган.

2026-жылдын 16-апрелинде жарыяланган бул реформа башкаруунун эки баскычтуу тутумуна өтүүнү карайт: республикалык борбор — округдар. Бул жерде облус жана район сыяктуу ортоңку звенолор болбойт. Планды ишке ашырууга үч-төрт жыл убакыт берилет. Ага чейин пилоттук долбоор ишке ашат: эки-үч жылдын ичинде эксперименталдык округ түзүлүп, анда башкаруунун натыйжалуулугу жана республикалык дотациядан чыгуу мүмкүнчүлүгү текшерилет.

«Азыр республикада 44 район жана 33 шаар бар, — деди Садыр Жапаров. — Жыйынтыгында облустар менен райондор жоюлуп, 20га жакын округ калат. Жаңы форматта болжол менен 20 “облус” болот десек болот».

Үнөмдөө жана натыйжалуулук

Эксперттер бул реформаны биринчи кезекте чиновниктердин эбегейсиз аппаратын багууга кеткен бюджеттик чыгымдарды азайтуу аракети катары көрүшөт. 7 облустун, 33 шаардын жана 44 райондун администрацияларынын ордуна 20 аймактык өкүлчүлүк түзүлөт. Саясат таануучулар белгилегендей, президент аймактарды кыдыруу учурунда жергиликтүү бийлик кырдаалды начар көзөмөлдөп, жарлыктардын аткарылышын камсыз кыла албай жатканына жана облустук-райондук жетекчилердин ортосундагы жоопкерчилик аймактары так эмес экенине өз көзү менен ынанган.

Коомдук жана саясий ишмер Зайнидин Курманов эки баскычтуу тутумга өтүүнү децентрализацияга жана башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатууга карай жол деп атады. «Мамлекеттик башкаруунун чакан тутуму, баары ачык-айкын жана түшүнүктүү болгон деңгээлде бюрократия тамыр жайган жерлерди жок кылат, тактап айтканда, коррупция үчүн мейкиндикти тарытат», — деп эсептейт Курманов. Анын айтымында, жаңы тутум жетекчилердин жоопкерчилигин жекелештирет: ар бир ката тез эле ачыкка чыгат, ал эми ишин жөндөй албаган чиновник дароо катардан чыгат.

Кыргызстандын эмгек сиңирген экономисти Нурбек Элебаев аппаратты багууда үнөмдөөдөн тышкары, аймактарды өнүктүрүүгө түрткү боло турган жагдайларды белгиледи. Анын пикиринде, бийлик вертикалын оптималдаштыруу өнүгүүнүн жаңы чекиттерин жаратып, инвесторлордун жана бизнестин активдүүлүгү республика боюнча бирдей бөлүштүрүлүшүнө алып келиши мүмкүн.

Нурбек Элебаев реформанын негизги максаттары катары финансылык жактан көз карандысыз айыл өкмөттөрүн түзүүнү, мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун жогорулатууну, бюрократияны жана республикалык бюджеттен берилүүчү дотацияларды кыскартууну атады. Ошону менен бирге, экономист чек араларды жөн эле механикалык түрдө бириктирүү автоматтык түрдө экономикалык өсүштү бербей турганын эскертти. Реформа «кагаз жүзүндө» калбай, жарандарга реалдуу пайда алып келиши үчүн, басым административдик бөлүштүрүүдөн экономикалык өзүн-өзү камсыздоого, анын ичинде финансылык децентрализацияга өтүшү керек.

Бекем байланыштар

Ошол эле учурда, эксперт Кубанычбек Шадыбеков белгилегендей, Кыргызстандын 30 жылдык эгемендүүлүк тарыхында калыптанып калган административдик-аймактык тутум өзүнүн «жашоого жөндөмдүүлүгүн» бир нече ирет далилдеген, ал эми мурунку реформа аракеттери олуттуу тоскоолдуктарга дуушар болгон. Негизги тоскоолдук — жергиликтүү элитанын каршылыгы болушу мүмкүн, анткени алардын социалдык абалы жана ресурстарга жетүү мүмкүнчүлүгү бийлик иерархиясындагы орду менен тыгыз байланышкан.

«Аймактык өзгөрүүлөр финансылык-экономикалык агымдарга да таасир этип, калыптанып калган „мамлекеттик-жеке“ жана „муниципалдык-жеке“ байланыштарды кайра түзүүгө алып келиши мүмкүн», — деп эскертет Кубанычбек Шадыбеков. Ал ошондой эле эл аралык тажрыйбага көңүл буруп, Германиянын аймактык реформасы 20 жылдан ашык системалуу ишти талап кылганын белгиледи.

Сыноодон өткөрүшөт

Административдик реформаны жарыялоо башка ири демилгелердин фонунда болду. 2026-жылдын январында президент Жапаров шаарларды ирилештирүү боюнча мыйзамга кол койгон, ал ирилештирилген административдик-аймактык бирдиктерди түзүүнү карайт. Жалпысынан 235 бириккен айыл аймагынын жана 33 шаардын административдик чек аралары бекитилет.

Ошол эле учурда реформа бир заматта ишке ашпайт. Президент реформа башталганга чейин дагы убакыт бар экенин жана пилоттук режимде эксперименталдык округ түзүлө турганын, анда жаңы өз ара аракеттенүү тутуму сыноодон өткөрүлүп, тактала турганын баса белгиледи. Негизги максат — аймактар көбүрөөк эркиндик алып, дотацияга көз карандылыктан чыгуусу.