Борбор Азия өлкөлөрү кризистерге туруктуулугун бекемдеп, эл аралык рынокторго жана транспорттук каттамдарга чыгуу мүмкүнчүлүгүн сактап, ошондой эле жалпы аймактык кызыкчылыктарды эске алуу менен тышкы саясий чечимдерин макулдашуусу зарыл. Бул тууралуу 21-октябрда «Ой Ордо» эксперттик демилгелер борбору тарабынан уюштурулган «Аймактык коопсуздуктун тренддери — 2026: Борбор Азиядагы кырдаал көз карандысыздыктын 35 жылында кандай өзгөрдү» аттуу тегерек столдо саясий илимдердин доктору Токон Мамытов билдирди.

Тегерек столдун катышуучуларынын алдында сүйлөп жатып, эксперт Борбор Азия мамлекеттери туш болуп жаткан жаңы чакырыктарга көңүл бурду.

Анын пикиринде, заманбап коопсуздук коркунучтары мындан ары аскердик же саясий тобокелдиктер менен гана чектелбейт. Экономикалык туруктуулук, эл аралык байланыштар, ресурстарга жеткиликтүүлүк жана мамлекеттердин кризистерге биргелешип жооп кайтаруу жөндөмдүүлүгү барган сайын чоң мааниге ээ болууда.

«Биз саясат таануудагы жаңы аталгыга (терминге) — топтолгон аялуулукка күбө болуп жатабыз. Бул бир нече жагымсыз факторлордун жана процесстердин бир мезгилде таасир этишинин натыйжасында мамлекеттин кризистерге туруштук берүү жөндөмүнүн акырындык менен төмөндөшү», — деп түшүндүрдү ал.

Саясат таануучунун айтымында, коркунуч ар кандай терс факторлордун топтолуп, бир эле учурда мамлекеттин туруктуулугун алсырата алышында жатат. Мындай шартта өзүнчө алынган айрым кризистер да улуттук жана аймактык коопсуздук үчүн олуттуу көйгөйлөрдү жаратууга жөндөмдүү.

Мамытов дагы бир маанилүү багыт катары «байланыштуулук коопсуздугун» — мамлекеттин тышкы рынокторго, ресурстарга жана транспорттук байланыштарга туруктуу жетүү мүмкүнчүлүгүн сактап калуу жөндөмүн атады.

Анын айтымында, бул маселе өнүгүп келе жаткан мамлекеттерге гана эмес, Кытай жана Орусия сыяктуу дүйнөнүн ири экономикаларына да тиешелүү.

Эксперт мамлекеттер ар кандай себептерден улам соода байланыштарын жүргүзүү, керектүү ресурстарды же транспорттук маршруттарды пайдалануу мүмкүнчүлүгүнөн ажыраса, олуттуу кыйынчылыктарга кабылышы мүмкүн экендигин белгиледи.

«Бул коңшу Кытайдын, Орусиянын жана башка мамлекеттердин — өнүккөндөрдүн да, өнүгүү жолунда бараткандардын да мисалында көрүнүп турат. Мамлекеттер тышкы рынокторго, ресурстарга жана транспорттук коммуникацияларга туруктуу жете албай калганда, мына ушул байланыштуулук коопсуздугунун маселеси болуп саналат», — деп түшүндүрдү Мамытов.

Ал мындай тобокелдиктер улуттук, аймактык жана глобалдык деңгээлде барган сайын чоң мааниге ээ болуп жатканын баса белгиледи.

Саясат таануучунун пикиринде, Кыргызстан үчүн коңшу өлкөлөр, өнөктөштөр жана союздаштар менен мамиле түзүүдө бул факторлорду эске алуу өзгөчө маанилүү.

Мамытов Борбор Азиянын эл аралык мамилелердеги ролуна да өзүнчө токтолду. Анын пикиринде, чөлкөмдөгү өлкөлөр өздөрүнүн коопсуздугун бекемдөө менен гана чектелбестен, жаралган көйгөйлөрдү чечүүдө бирдиктүү мамилени калыптандыруулары зарыл.

Эксперт эл аралык аренада Борбор Азиянын позициясын чыңдоо үчүн мамлекеттер коопсуздукту өз алдынча камсыздоо жөндөмүн өнүктүрүп, негизги тышкы саясий маселелер боюнча чечимдерди макулдашуусу керек деп эсептейт.

«Биз Борбор Азия чөлкөмү жөнүндө сөз кылып, эл аралык укуктун объектиси эмес, субъектиси болууга умтулуп жатканыбызда, биринчи кезекте ушул маселелерди — коопсуздукту камсыз кылуудан тартып, өзгөчө тышкы саясатка тиешелүү биргелешкен чечимдерди иштеп чыгууга чейинки милдеттерди чечишибиз керек», — деди ал.

Мамытовдун айтымында, аймактык коопсуздук улуттук коопсуздук менен тыгыз байланышта. Ошондуктан Кыргызстан келип чыккан көйгөйлөрдү коңшу мамлекеттер, достор, өнөктөштөр жана союздаштар менен өз ара аракеттенүү аркылуу чечиши зарыл.

Ошол эле учурда саясат таануучу тышкы саясий көз караштарды макулдашуу айрым өлкөлөрдүн улуттук кызыкчылыктарынан баш тартууну билдирбеши керектигин баса белгиледи.

«Борбор Азия мамлекеттеринин ар биринин тышкы саясаты өзүнүн гана улуттук кызыкчылыктарын эмес, бүтүндөй Борбор Азия чөлкөмүнүн кызыкчылыктарын эске алуусу маанилүү», — деп сөзүн жыйынтыктады Мамытов.

Анара Мамытова