22-сентябрда «Ой Ордо» эксперттик демилгелер борборунун аянтчасында өткөн «ШКУ жана БРИКС саммиттеринин жыйынтыгы: каржылык-экономикалык автономиянын жана суверенитеттин келечеги» аттуу тегерек столдун жүрүшүндө мамлекеттик башкаруу боюнча эксперт Алмаз Насыров жаңы каржылык архитектураны калыптандыруу, транспорттук коридорлорду өнүктүрүү жана ШКУ менен БРИКС өлкөлөрүнүн экономикалык кызматташтыгынын келечеги тууралуу айтып берди.

Эксперттин айтымында, ШКУ жана БРИКС саммиттеринин жыйынтыктары көп уюлдуу дүйнө шартында экономикалык жана каржылык мамилелерди өнүктүрүүнүн жаңы ыкмаларын көрсөттү.

«Бул жерде бирикмелердин алкагында улуттук кызыкчылыктарды жамааттык коргоо механизмдерин куруу ачык байкалып турат», — деп белгиледи Насыров.

Ал ШКУ саммитинде инфраструктураны жана соода-логистикалык потенциалды өнүктүрүүгө багытталган долбоорлор талкууланганын түшүндүрдү. Анын пикиринде, БРИКС саммити бул демилгелерди мүчө мамлекеттер колдогон инвестицияларды жана долбоорлорду коргоо механизмдерин талкуулоо менен толуктады.

Эксперт ШКУ саммитинин катышуучулары БРИКСтин аянтчаларында да болгонуна көңүл бурду. Анын оюнча, бул жалпы кызыкчылыктарды коргоонун глобалдык механизми калыптанып жатканын айгинелейт.

Жаңы каржылык архитектура жана Борбордук Азиянын ролу

Насыров ШКУ саммитинин жыйынтыгында Бреттон-Вудс системасын кайра карап чыгуу идеясы айтылганын белгиледи. Ал ошондой эле БУУнун башкы катчысы Антониу Гутерриштин туруктуу өнүгүүгө карата колдонуудагы механизмдер менен ыкмаларды кайра карап чыгуу зарылдыгы тууралуу билдирүүсүн эске салды.

Эксперттин пикиринде, бул БУУ деңгээлинде туруктуу өнүгүү максаттарына жетүү ыкмаларын кайра карап чыгуу жана экономика менен коопсуздук чөйрөлөрүндө өз ара аракеттенүүнүн жаңы механизмдерин түзүү зарылдыгын көрсөтүп турат.

Насыров Борбордук Азия Азия менен Европанын ортосундагы транзиттик хаб катары өз ролун көрсөтө алганын баса белгиледи. Буга байланыштуу, анын пикиринде, чөлкөмгө жаңы экономикалык механизмдер керек.

Эксперт маанилүү багыттардын бири катары каржылык көз карандысыздыкты чыңдоону жана экономикалык мамилелерди дедолларизациялоонун (доллардан арылуунун) практикалык куралдарын иштеп чыгууну атады.

Атап айтканда, ал ШКУнун Өнүктүрүү банкын түзүү идеясынын актуалдуулугу артканын жана бири-бирин толуктап турган каржы механизми катары БРИКСтин Жаңы өнүктүрүү банкынын талкууланганын белгиледи.

Насыровдун айтымында, бул институттар экономиканын реалдуу секторун өнүктүрүүгө жана ага инвестиция салууга багытталган узак мөөнөттүү жеңилдетилген насыяларды алуу үчүн шарттарды түзүүгө багытталган.

Эксперт ШКУ жана БРИКС өлкөлөрү дүйнөлүк экономикада барган сайын маанилүү роль ойноп жатат деп эсептейт. Ошону менен бирге аларда өздүк рынокторду өнүктүрүү гана эмес, аларды коргоо механизмдерин түзүү зарылдыгы да жаралууда.

Ал ошондой эле долларга көз карандылыкка байланыштуу тобокелдиктерге жана азыркы эл аралык институттардын туруксуздугуна көңүл бурду.

Анын пикиринде, Ирандагы жана Жакынкы Чыгыштагы окуялар экономикалык жана геосаясий өз ара аракеттенүүнүн учурдагы системасынын алсыздыгын далилдейт.

Насыров дүйнөнүн ар кайсы аймактарында пайда болуп жаткан чыңалуу очоктору өлкөлөр ортосундагы кызматташтыктын жаңы механизмдерин иштеп чыгуу зарылдыгын күчөтүп жатканын белгиледи.

Транспорттук-логистикалык секирик

ШКУ жана БРИКС саммиттеринин экинчи маанилүү жыйынтыгы катары эксперт транспорттук-логистикалык кызматташтыктын өнүгүшүн атады.

Анын айтымында, бул бирикмелерге мүчө өлкөлөр товарлардын жана кызмат көрсөтүүлөрдүн ири өндүрүүчүлөрү жана жеткирүүчүлөрү болуп саналат, ошондой эле дүйнөлүк кошумча наркты түзүүгө олуттуу салым кошушат. Бул контекстте Борбордук Азия транзиттик аймак катары өзгөчө мааниге ээ болууда.

Насыров ШКУ саммитинде транспорттук-логистикалык хабдарды жана трансчек аралык коридорлорду түзүү маселелерине өзгөчө көңүл бурулганын белгиледи. БРИКСтин алкагында болсо, анын айтымында, жаңы трансчек аралык демилгелерди ишке ашырууда ири долбоорлор жана аларды коргоо механизмдери талкууланган.

Эксперт бул багыттарды өнүктүрүү чечимдерди кабыл алуунун жаңы куралдарын жана батыштын каржы институттарынан көз карандылыгы аз болгон суверендүү каржылык архитектураны калыптандырууну талап кылат деп эсептейт.

Санариптик суверенитет жана жасалма интеллект

Үчүнчү маанилүү багыт катары Насыров коопсуз санариптик системаны калыптандырууну, глобалдык маалымат базаларын түзүүгө жана жасалма интеллектти колдонууга карата жаңы ыкмаларды иштеп чыгууну атады.

Анын айтымында, ар кандай аянтчаларда жасалма интеллектти коопсуз колдонуу жана тиешелүү технологияларды иштеп чыгуу маселелери көтөрүлгөн.

Эксперт жасалма интеллект чөйрөсүндөгү эң ири маалымат массивдерине АКШ менен Кытай ээлик кыларын белгиледи. Анын пикиринде, мындай маалыматтарды көзөмөлдөө дүйнөлүк күн тартибин калыптандырууга таасир этүүгө мүмкүндүк берет.

Буга байланыштуу, коопсуз каржылык жана санариптик технологияларды колдонуу өзгөчө мааниге ээ болорун Насыров баса белгиледи.

Ал ШКУ саммитинин жыйынтыгында мүчө өлкөлөрдүн санариптик эгемендигин камсыздай турган биргелешкен маалыматтарды иштеп чыгуу борборлорун түзүү сунушталганын билдирди. Ал эми БРИКСтин алкагында жасалма интеллект жаатында кызматташуунун бирдиктүү платформасын түзүү демилгеси айтылган.

Эксперт бул жаатта Индия менен Кытайдын жетишкендиктерин белгиледи. Ошол эле учурда постсоветтик өлкөлөр кайсы технологиялык платформаларды колдонору тууралуу суроо, анын пикиринде, ачык бойдон калууда.

Реалдуу секторго жана жашыл экономикага инвестициялар

Төртүнчү багыт катары Насыров экономиканын реалдуу секторуна инвестициялардын өсүшүн атады.

Анын айтымында, саммиттердин жүрүшүндө декарбонизация долбоорлоруна жана жашыл экономикага өтүүгө өзгөчө көңүл бурулган. Эксперт бул багытта өнүгүүнүн лидерлеринин бири катары Кытайды белгиледи.

Эксперт ошондой эле Борбордук Азиянын суу-энергетикалык потенциалы аймакка жаңы инвестицияларды тартуу үчүн келечектүү багыт катары аныкталганын айтты.

БРИКСтин аянтчасында да экономиканын жашыл секторлорун каржылоо маселеси талкууланган.

Жаңы дүйнөлүк каржы системасынын келечеги

Эки саммиттин жыйынтыгын чыгарып жатып, Насыров аларды көп уюлдуу дүйнөнүн калыптануу шартында эл аралык өз ара аракеттенүүнүн жаңы ыкмалары талкууланган, бири-бирин толуктап турган иш-чаралар деп атады.

Анын пикиринде, туруктуу өнүгүү жана дүйнөлүк тартип жөнүндө учурдагы түшүнүктөрдү кайра карап чыгуу, жаңы каржылык инструменттерди түзүү жана Бреттон-Вудс системасынан алыстоо боюнча сунуштар өзгөчө мааниге ээ.

Ошол эле учурда эксперт жаңы системада кайсы валюталар жана төлөм каражаттары колдонулары жөнүндө маселе азырынча ачык бойдон калып жатканын баса белгиледи.

Анын айтымында, келечектеги каржылык мамилелердин концепциясы так аныктала элек, ал эми Бреттон-Вудс системасына толук кандуу альтернатива али иштелип чыга элек.

Насыров учурда бул концепцияны калыптандыруу жана аны иштеп чыгууда башкы ролду ойной турган мамлекеттерди аныктоо жараяны жүрүп жатат деп эсептейт.

Анын көз карашында, жакынкы арада глобалдык каржылык кызматташтыктын жаңы куралдары пайда болушу мүмкүн. Тактап айтканда, ШКУ банкы Азия менен Европанын ортосундагы экономикалык байланыштарды тейлесе, БРИКСтин Жаңы өнүктүрүү банкы кыйла кеңири эл аралык кызматташтыкты камсыздай алат.

Эксперт ошондой эле альтернативдүү транспорттук каттамдарды өнүктүрүүгө көңүл бурду. Ал Орусияда өткөн эл аралык транспорттук-логистикалык форумду эске салып, анда Түндүк деңиз жолун пайдалануу мүмкүнчүлүктөрү талкууланганын айтты.

Анын айтымында, бул каттам Евробиримдик өлкөлөрү менен Евразиянын өнөктөш мамлекеттеринин экономикалык кызматташтыгы үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү ачышы ыктымал.

Насыров ошондой эле Гренландиянын айланасындагы жараяндардын жанданышын көп уюлдуу дүйнө шартында жаңы экономикалык мүмкүнчүлүктөрдүн пайда болушу менен байланыштырды.

Эксперттин пикиринде, эл аралык атаандаштык күчөп, мурдагы дүйнөлүк лидерлердин ролу өзгөрүүдө, ал эми таасирдин жаңы борборлору барган сайын чоң мааниге ээ болууда.

Муну менен катар, альтернативдүү дүйнөлүк каржы системасын түзүүдө ким башкы ролду ойной тургандыгы тууралуу суроо азырынча ачык бойдон калууда.

Анара Мамытова

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Саясат, Экономика, эксклюзив

Теги: БРИКС, Кыргызстан, ШКУ, ЭКОНОМИКА, эксперт