Борбордук Азиянын эң маанилүү экосистемалык ресурсу болгон Ысык-Көлдүн деңгээли акыркы он жылда 47 сантиметрге төмөндөдү. Бул тууралуу Кыргызстандын айыл чарба министри Эрлист Акунбеков 21-майда билдирди. Өкмөт көлдүн артка тартылышын токтотууга багытталган эки масштабдуу долбоорду ишке ашырууну көздөп жатат: 2028-жылдан тарта аймакта этап-этабы менен тамчылатып сугаруу системасына өтүү башталат, ошондой эле пансионаттардан жана унаа жуучу жайлардан чыккан саркынды сууларды кайра иштетүү жана кайра колдонуу боюнча чаралар киргизилет. Бийлик ошондой эле сууну кайра иштетүүнүн жабык системасына өткөн фермерлер жана ишкерлер үчүн мамлекеттик субсидияларды жана дотацияларды берүү мүмкүнчүлүгүн карап жатат.

Министрдин билдирүүсү экологдор менен окумуштуулардын көлдүн абалына болгон тынчсыздануусу күчөп жаткан маалда жасалды. Көйгөй комплекстүү мүнөзгө ээ жана климаттын өзгөрүшү менен гана чектелбейт. Эгерде бул тенденция сакталса, уникалдуу экосистема орду толгус кесепеттерге дуушар болушу мүмкүн. КРдин Улуттук илимдер академиясынын мурдагы башчысы Канатбек Абдрахматов кызматта турган кезинде суунун деңгээли дагы эки-үч метрге төмөндөсө, Ысык-Көлдүн түндүк жээги жашоого жана туризмге жараксыз болгон кенен саздуу аймакка айлануу коркунучу бар экенин эскерткен.

Муну менен катар Жаратылыш ресурстары министрлиги тазалоочу курулмалардын ишиндеги системалуу бузууларды каттоого алууда. Мекеменин маалыматы боюнча, 2025-жылы 21 пансионаттын жана ден соолукту чыңдоо мекемесинин саркынды суулары түз эле көлгө куюлган. Акунбеков билдиргендей, унаа жуучу жайлар жана мейманканалар үчүн сууну кайра иштетүүнүн жабык системаларын киргизүү бир эле учурда эки маселени чечүүгө багытталган: көлдөн таза сууну алууну азайтуу жана анын булганышын токтотуу.

Жоголуп жаткан дарыялар жана эрип жаткан мөңгүлөр

Ысык-Көлдүн тайыздап бараткан көйгөйү терең тарыхый тамырга ээ. Окумуштуулардын баамында, 1854-жылдан бери көлдөгү суунун деңгээли дээрлик 14 метрге төмөндөгөн. Бирок акыркы он жылдыктарда бул процесс кыйла тездеди. Эгер 10 жыл ичинде төмөндөө 47 смди түзсө, айрым жылдары мезгилдик өзгөрүүлөр 10–40 смге жеткен.

Суу балансына үч негизги фактор сокку урууда. Биринчиден, климаттын өзгөрүшү, Ысык-Көл бассейниндеги дарыяларды толтурган мөңгүлөр акыркы 70 жылда 16%га кыскарган жана 2100-жылга чейин алардын жарымынан көбү жок болуп кетиши мүмкүн. Экинчиден, сугаруу үчүн сууну сарамжалсыз алуу, мурда көлгө куюлган 101 дарыянын 56сы гана калды, ал эми жайкы сугат мезгилинде суу көлгө 30 эле нук аркылуу жетет. Үчүнчүдөн, тектоникалык процесстер, адистердин маалыматы боюнча, көлдүн түбү жай болсо да чөгүп жатат.

Агрардык потенциал экологиялык тобокелдиктерге каршы

Айыл чарба министрлигинин тамчылатып сугарууну киргизүү пландары экологиялык гана эмес, экономикалык негизге да ээ. Министр Акунбеков Ысык-Көлдүн айланасында багбанчылыкты өнүктүрүү үчүн зор потенциал бар экенин жана бийлик бул идеяны дыйкандарга жеткирүүнү көздөп жатканын баса белгиледи. Адистердин эсебинде, 2030-жылга чейин Ысык-Көл облусунда эле 20 миң гектарга чейинки жерди тамчылатып жана жамгырлатып сугарууга өткөрүү пландалууда.

Бирок эксперттер долбоорлорду ишке ашыруу үчүн олуттуу инвестиция жана катуу көзөмөл талап кылынарын эскертишет. Тажрыйба көрсөткөндөй, президенттин жарлыгы менен 2023-жылдын 1-январынан тартып киргизилген тазалоочу курулмалары жок пансионаттардын иштөөсүнө тыюу салынганына карабастан, аны баары эле аткарбай жатат. 2026-жылдын май айында журналисттер бир катар ири объектилердин тазалоочу курулмалары же иштебей турганын, же тез арада реконструкциялоого муктаж экенин аныкташкан.

Бийлик маселенин масштабын түшүнүп турат. Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары Бакыт Төрөбаев буга чейин Ысык-Көлдү сактап калуу — бул мамлекеттин гана милдети эмес, бүтүндөй коомдун жалпы жоопкерчилиги экенин билдирген. Артыкчылыктуу чаралардын катарында ал ирригациялык системаларды модернизациялоону, аймактарды жашылдандырууну жана мөңгүлөрдү илимий изилдөөнү тереңдетүүнү атады. Бирок глобалдык жылуулук жана күчөп жаткан антропогендик басым уникалдуу көлдүн алдына койгон чакырыктарды Кыргызстан жалгыз туруштук бере алабы же жокпу деген суроо азырынча ачык бойдон калууда.