24-октябрда Кыргызстанда Дипломатиялык кызматкердин күнү белгиленди. Кесиптик майрам өкмөттүн токтому менен 1998-жылдын 21-октябрында негизделгенин эске салабыз. Эгемендик жылдарында республика алгачкы эл аралык байланыштардан баштап БУУнун Коопсуздук Кеңешине шайланууга чейинки жолду басып өттү. Кыргыз дипломатиясынын негизги окуялары жана жетишкендиктери — Reporter.kg басылмасынын материалында.

Эл аралык аренадагы алгачкы кадамдар

1991-жылдын 31-августунда эгемендүүлүк жарыялангандан кийин Кыргызстан өз алдынча тышкы саясатын калыптандырууга, эл аралык таанууга жетишүүгө жана башка мамлекеттер менен байланыш түзүүгө тийиш эле.

Республиканын көз карандысыздыгын 1991-жылдын декабрында алгачкылардан болуп Түркия тааныган. Кийинки жылы Кыргызстан Орусия, Кытай, АКШ жана башка өлкөлөр менен дипломатиялык мамилелерди түздү.

1992-жыл кыргыз дипломатиясынын түптөлүшүндөгү негизги жылдардын бири болуп калды.

Январь айында республика Европадагы коопсуздук жана кызматташтык боюнча кеңешмеге (кийинчерээк Европадагы коопсуздук жана кызматташтык уюму — ЕККУ болуп өзгөргөн) кошулган. Ал эми 2-мартта Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмунун толук укуктуу мүчөсү болду.

БУУга кирүү жаш мамлекетке эл аралык майданда өз кызыкчылыктарын өз алдынча коргоого, тынчтык жана коопсуздук маселелерин талкуулоого катышууга, ошондой эле өз демилгелерин көтөрүп чыгууга шарт түздү.

Ошол эле учурда Кыргызстан кошуналары менен да кызматташтыкты өнүктүрүп жатты. 1996-жылы республика Казакстан, Кытай, Орусия жана Тажикстан менен бирге «Шанхай бешилтигине» кирди. Бул механизм чек ара аймактарында ишенимди бекемдөө максатында түзүлүп, кийин Шанхай кызматташтык уюмунун пайдубалын түзгөн.

Дагы бир маанилүү окуя катары Кыргызстандын Дүйнөлүк соода уюмуна киришин айтууга болот. 1998-жылдын 20-декабрында республика КМШ өлкөлөрүнүн ичинен биринчи болуп эл аралык соода эрежелеринин тутумуна кошулуп, ДСУнун мүчөсү болду.

Ошол эле жылы, 1998-жылдын 10-ноябрында БУУнун Башкы Ассамблеясы Кыргызстандын демилгеси менен 2002-жылды «Эл аралык тоо жылы» деп жарыялаган. Ошентип, республика тоолуу өлкөлөр үчүн өзгөчө мааниге ээ болгон маселелерди дүйнөлүк деңгээлде илгерилете баштаган.

Чөлкөмдүк коопсуздук жана тоо дипломатиясы

2000-жылдардын башында Кыргызстан коңшу мамлекеттер менен кызматташтыкты бекемдөөнү жана эл аралык уюмдарга катышуусун кеңейтүүнү улантты.

2001-жылдын 15-июнунда республика Шанхай кызматташтык уюмун (ШКУ) негиздеген алты мамлекеттин бири болду. Бирикменин көңүл борборунда чөлкөмдүк коопсуздук, терроризмге каршы күрөш жана экономикалык байланыштарды өнүктүрүү турду.

Кыргызстан уюмдун ишине катышуу менен гана чектелип калган жок. 2007-жылы Бишкек ШКУга мүчө мамлекеттердин башчыларынын саммитин кабыл алып, коопсуздук жана эл аралык кызматташтык маселелери боюнча сүйлөшүүлөрдүн аянтчасына айланды.

Бул жылдары тышкы саясатта тоо темасы да маанилүү орунду ээледи.

2002-жылдын 28-октябрынан 1-ноябрына чейин Бишкекте биринчи Глобалдык тоо саммити өттү. Ар кайсы мамлекеттердин жана эл аралык уюмдардын өкүлдөрү тоолуу аймактардын көйгөйлөрүн, климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттерин жана туруктуу өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн талкуулашты.

2002-жылдын 20-декабрында БУУнун Башкы Ассамблеясы Эл аралык тоо күнүн негиздеп, ал 2003-жылдан бери жыл сайын 11-декабрда белгиленип келет.

Бул Кыргызстан үчүн калктын жашоосу, суу ресурстары жана экологиялык коопсуздук түздөн-түз көз каранды болгон тоолуу аймактардын көйгөйлөрүнө дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн буруу боюнча иштин уландысы болуп калды.

Экономикалык интеграция жана маданий дипломатия

Кийинки он жылдыкта Кыргызстан саясий кызматташтыкка гана эмес, ошондой эле экономикалык байланыштарды өнүктүрүүгө жана чет өлкөлөрдө улуттук маданиятты жайылтууга басым жасады.

2013-жылы Кыргызстан менен Кытай стратегиялык өнөктөштүк мамилелерди орноткон. Кызматташтык соода, инфраструктура, энергетика жана коопсуздук тармактарын кучагына алды. 2018-жылы эки тараптуу мамилелер ар тараптуу стратегиялык өнөктөштүк деңгээлине чыкты.

2013-жылы Бишкек ШКУнун саммитин дагы бир ирет кабыл алды.

Алгач 2014-жылы Ысык-Көлдө өткөрүлгөн Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары Кыргызстандын эл аралык деңгээлде эң таанымал долбоорлорунун бири болуп калды.

Оюндар чет элдик катышуучулар менен көрүүчүлөрдү көчмөн элдердин каада-салттары, улуттук спорт түрлөрү жана Кыргызстандын маданияты менен тааныштырды. Убакыттын өтүшү менен бул долбоор республиканын чегинен чыгып, эл аралык ири окуяга айланды.

Экономикалык кызматташтыкта да олуттуу өзгөрүүлөр болду. 2015-жылдын 12-августунда Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигинин (ЕАЭБ) толук укуктуу мүчөсү болду.

Биримдикке кошулуу катышуучу өлкөлөр менен соода шарттарын өзгөртүп, жалпы эмгек рыногунда кыргызстандыктардын жумушка орношуусун жеңилдетти.

Бул мезгилге чейин республиканын тышкы саясаты чөлкөмдүк коопсуздук менен соодадан баштап, маданият, спорт жана өлкөнү чет өлкөлөрдө таанытууга чейинки багыттардын кеңири спектрин камтып калган эле.

Чек араларды тактоо жана ири эл аралык долбоорлор

Коңшу мамлекеттер менен чек ара маселелерин тактоо кыргыз дипломатиясынын эң татаал милдеттеринин бири бойдон калып жаткан. Соңку жылдары жүргүзүлгөн сүйлөшүүлөр бир катар маанилүү жыйынтыктарды берди.

2022-жылдын 3-ноябрында Кыргызстан менен Өзбекстан жалпы узундугу 302,29 чакырымды түзгөн мамлекеттик чек аранын айрым тилкелери боюнча келишимге кол коюшту.

Макулдашуу көп жылдык аймактык маселелерди, анын ичинде Кемпир-Абад суу сактагычына байланышкан маселелерди чечүүгө мүмкүнчүлүк берди. Ошол эле учурда бул макулдашуулар Кыргызстандын ичинде коомдук талаш-тартыштарды жаратты.

Муну менен катар эле республика БУУда тоо күн тартибин илгерилетүүнү улантты.

2021-жылдын 16-декабрында БУУнун Башкы Ассамблеясы Кыргызстандын демилгеси менен 2022-жылды «Туруктуу тоолуу өнүктүрүүнүн эл аралык жылы» деп жарыялаган. 2022-жылдын 14-декабрында болсо 2023–2027-жылдарды «Тоолуу аймактарды өнүктүрүү боюнча беш жылдык аракеттер» деп өткөрүү жөнүндө резолюция кабыл алган.

Бул чечимдер мөңгүлөрдүн эришине, климаттын өзгөрүшүнө, суу ресурстарын сактоого жана тоолуу аймактардагы калктын жашоо шарттарына эл аралык коомчулуктун көңүлүн бурууга көмөктөштү.

2024-жылы көп жылдык сүйлөшүүлөрдөн кийин Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолунун долбоору иш жүзүнө аша баштады.

2024-жылдын 6-июнунда үч мамлекет Бээжинде магистралды куруу боюнча өкмөттөр аралык макулдашууга кол коюшту. Ал эми 27-декабрда Кыргызстанда курулуштун башталышына арналган салтанаттуу азем өттү.

Жаңы темир жол республиканын транспорттук мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтип, эл аралык соода үчүн кошумча каттамдарды ачат жана анын транзиттик ролун күчөтөт деп күтүлүүдө.

Кийинки жыл чек ара боюнча эң маанилүү макулдашуулардын бирин алып келди.

2025-жылдын 13-мартында Кыргызстан менен Тажикстандын президенттери Садыр Жапаров жана Эмомали Рахмон Бишкекте мамлекеттик чек ара жөнүндө келишимге кол коюшту.

Бул документ чек арадагы чыңалуулар жана куралдуу кагылышуулар менен коштолгон көп жылдык сүйлөшүүлөрдүн натыйжасы болду. Макулдашуу аймактык пикир келишпестиктерди жөнгө салууга жана ынак коңшулук мамилелерди калыбына келтирүүгө укуктук негиз түздү.

2025-жылдын 31-мартында Худжанд шаарында Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстандын башчылары үч өлкөнүн мамлекеттик чек араларынын туташуу чекити жөнүндө келишимге жана Түбөлүк достук жөнүндө Худжанд декларациясына кол коюшту.

Бул макулдашуулар ондогон жылдар бою чек ара маселелери чыңалуунун себептеринин бири болуп келген Фергана өрөөнүндө туруктуулукту бекемдөөгө карай маанилүү кадам болду.

БУУнун Коопсуздук Кеңешине шайлануу жана ШКУнун мааракелик саммити

2026-жылдын 3-июнунда Кыргызстан өз тарыхында биринчи жолу 2027–2028-жылдарга БУУнун Коопсуздук Кеңешинин туруктуу эмес мүчөлүгүнө шайланды.

БУУнун Башкы Ассамблеясындагы шайлоодо республика 142 добушка ээ болуп, 49 добуш алган Филиппинди артта калтырды. Мындай жыйынтык добуш берүүнүн төртүнчү турунда катталды.

Бул шайлануу кыргыз дипломатиясынын эгемендик жылдарындагы эң ири жетишкендиктеринин бири болуп калды.

2027-жылдын 1-январынан тарта Кыргызстан Коопсуздук Кеңешиндеги өз ишине киришет. Эки жыл бою республика эл аралык тынчтык жана коопсуздук маселелерин талкуулоого катышып, Коопсуздук Кеңешинин резолюциялары боюнча добуш бере алат.

Дагы бир маанилүү окуя Кыргызстандын ШКУга төрагалык кылышы болду. 2026-жылдын 1-сентябрында Бишкек уюмдун 25 жылдыгына арналган мамлекет башчыларынын юбилейлик саммитин кабыл алды.

Сүйлөшүүлөрдүн жыйынтыгында катышуучулар ШКУнун жыйырма беш жылдыгы боюнча Бишкек декларациясын жана коопсуздук, энергетика, транспорт жана башка багыттарда кызматташуу боюнча бир катар документтерди кабыл алышты.

Эгемендиктин 35 жылдык мааракеси белгиленген жылы Кыргызстан жогорку деңгээлдеги эл аралык сүйлөшүүлөрдү гана кабыл албастан, БУУнун башкы органдарынын биринде алгачкы ирет өз ордун ээлөөгө даярданды.

Эл аралык таануудан тартып глобалдык чечимдерге катышууга чейин

Эгемендик жылдарында Кыргызстандын тышкы саясаты бир нече баскычты басып өттү.

1990-жылдардын башында эл аралык таанууга жетишүү жана дипломатиялык мамилелерди түзүү негизги милдеттер болгон. Кийинчерээк алдыңкы планга экономикалык интеграция, чөлкөмдүк коопсуздук жана эл аралык уюмдар аркылуу улуттук кызыкчылыктарды илгерилетүү чыкты.

Бул тарыхта Өзбекстан жана Тажикстан менен түзүлгөн мамлекеттик чек аралар жөнүндөгү макулдашуулар өзгөчө орунду ээлейт. Ондогон жылдарга созулган сүйлөшүүлөрдөн кийин тараптар чөлкөмдөгү туруктуулукка түздөн-түз таасир этүүчү макулдашууларды расмий беките алышты.

Дагы бир туруктуу багыт катары тоо дипломатиясы калыптанды. Кыргызстан дүйнөлүк коомчулуктун көңүлүн тоолуу аймактардын көйгөйлөрүнө бурууга жана БУУ деңгээлинде тиешелүү чечимдердин кабыл алынышына жетише алды.

Коопсуздук Кеңешине шайлануу жаңы баракты ачат. Эми кыргыз дипломатиясынын алдында пайда болгон мүмкүнчүлүктөрдү өлкөнүн кызыкчылыктарын алдыга жылдыруу жана эл аралык көйгөйлөрдү чечүүгө катышуу үчүн пайдалануу милдети турат.

Эгер мындан 35 жыл мурун Кыргызстан өз эгемендигин таанууга гана умтулуп келген болсо, 2027-жылдан тарта анын өкүлдөрү эл аралык тынчтык жана коопсуздуктун негизги маселелери боюнча чечим кабыл алуучу органдын ишине катышат.

Reporter.kg редакциясы Кыргызстандын бардык дипломатиялык кызматкерлерин кесиптик майрамы менен куттуктайт! 

Өлкөнүн ар бир эл аралык келишиминин, ийгиликтүү сүйлөшүүсүнүн жана жетишкендигинин артында терең билимди, сабырдуулукту жана кесипке болгон берилгендикти талап кылган сиздердин эмгегиңиздер турат. 

Сиздерге чың ден соолук, акылмандык, жаңы кесиптик жеңиштерди жана ачык асман каалайбыз. Ишиңиздер мындан ары да Кыргызстандын жана анын элинин бакубаттуулугуна кызмат кыла берсин!

Анара Мамытова

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, эксклюзив

Теги: Кыргызстан, ТИМ