Жогорку Кеңештин депутаттары чет өлкөлүк жарандарга кыргызстандык суррогат энелердин кызматынан пайдаланууга тыюу салууну сунуштап жатышат. «Жарандардын саламаттыгын сактоо жөнүндө» мыйзамга тиешелүү өзгөртүүлөрдү депутаттар Чыңгыз Ажибаев менен Болот Ибрагимов демилгелеген.

Депутаттар суррогат энелердин кызматынан Кыргызстандын жарандары гана пайдалана алышын каалашат. Бирок чет өлкөлүк жаран Кыргызстандын жараны менен расмий никеде болсо, мындай үй-бүлөгө тыюу салынбайт. Калган чет өлкөлүктөр үчүн суррогаттук энелик кызматын жабуу сунушталууда.

Мыйзам долбоорунун авторлору Кыргызстан акырындык менен «репродуктивдик туризмдин» борборуна айланып баратат деп эсептешет. Ошондой эле алар аялдардын физикалык жана психологиялык саламаттыгына тийгизген тобокелдиктер, демографияга мүмкүн болгон кесепеттер жана бала сатуу коркунучу тууралуу айтып жатышат.

Бирок суррогаттук энелик чындыгында кандай иштейт? Аял тогуз айда канча акча таба алат? Болочок ата-энелер канча төлөйт жана текшерүүлөргө, кош бойлуулукка жана төрөткө кеткен чыгымдарды ким көтөрөт?

Бул рынок кандай иштей турганын жана депутаттардын сунушу кабыл алынса, эмне өзгөрөрүн талдап көрдүк.

Он баланын тогузу чет өлкөлүктөргө катталган

Далилдүү медицина боюнча эксперт Бермет Барыктабасова суррогаттук энелик өлкөнүн демографиясына олуттуу таасир этет деген жүйөгө күмөн санайт.

«Демографияга терс таасир тийгизет деген билдирүүлөр юридикалык жана статистикалык жактан негизсиз. Суррогат энелер репродуктивдик функциясын биротоло жоготпойт. Мындай төрөттөрдүн саны жети миллион калкы бар өлкөнүн төрөлүү көрсөткүчүнө макроэкономикалык деңгээлде таасир этпейт», — дейт ал.

Ошол эле учурда эксперт чет өлкөлүктөр тарабынан суроо-талаптын жогору болушун көйгөй деп эсептейт.

«Биз суррогат энелерди жеткирүүчү өлкөгө айланып баратабыз. Россия, Казакстан, Грузия жана Индия чет өлкөлүктөр үчүн репродуктивдик туризмди чектеген же ага тыюу салган. Ушундай чаралар көрүлбөсө, Кыргызстан Борбор Азиядагы репродуктивдик туризмдин негизги борборуна айланып калуу коркунучу бар», — дейт Барыктабасова.

Бирок бул жерде тактоо керек. Россия 2022-жылы чет өлкөлүктөргө суррогат энелердин кызматынан пайдаланууга тыюу салган. Казакстанда 2026-жылдан тартып мындай кызматтын заказчылары никеде турган өлкө жарандары гана боло алат. Грузияда да чет өлкөлүктөр үчүн тыюу салуу жарыяланган, бирок чектөө күчүнө кирген эмес.

Белгилей кетсек, 2024–2025-жылдары Кыргызстанда суррогат энелер төрөгөн 153 бала катталган. Алардын 15и гана Кыргызстандын жарандарына катталса, 138 баланын ата-энеси чет өлкөлүктөр болгон. Башкача айтканда, мындай каттоолордун 90 пайызга жакыны чет өлкөлүктөргө туура келген.

Жалпы төрөлүү көрсөткүчүнө салыштырганда бул сан анча чоң эмес. Улуттук статистика комитетинин маалыматы боюнча, 2025-жылы эле Кыргызстанда 140 миңден ашык бала төрөлгөн. Ошондуктан Барыктабасова суррогаттук энелик өлкөнүн демографиясына олуттуу таасир этет деген жүйөгө кошулбайт.

Ким суррогат эне боло алат

Суррогат энелерге коюлган талаптар «Жарандардын саламаттыгын сактоо жөнүндө» мыйзамда жазылган. Аялдын жашы 20дан 35ке чейин болушу керек. Анын кеминде бир дени сак өз баласы болушу зарыл. Программага катышар алдында аял медициналык-генетикалык консультациядан өтүп, медициналык кийлигишүүгө жазуу жүзүндө макулдук берет. Эгер аял никеде болсо, күйөөсүнүн да макулдугу талап кылынат. Бул талаптар мыйзамда бекитилген.

Суррогат эне менен болочок ата-энелердин ортосундагы мамиле нотариус күбөлөндүргөн келишим менен жөнгө салынат. Суррогат эне өзү көтөрүп жаткан баланын генетикалык энеси боло албайт.

Кош бойлуу болгондон кийин аял 12 жумага чейин медициналык каттоого туруп, дарыгерге үзгүлтүксүз көрүнүп, анын сунуштарын аткарууга тийиш. Программага катышкан медициналык уюм тиешелүү лицензияга ээ болуп, аялды кош бойлуулук учурунда, төрөттө жана төрөттөн кийин медициналык жактан коштоп турууга милдеттүү.

Суррогат эненин кош бойлуулук, төрөт жана төрөттөн кийинки саламаттыгына байланыштуу чыгымдарын болочок ата-энелер төлөйт. Мыйзамда бул үчүн өзүнчө банктык эсеп ачуу да каралган. (FAOLEX)

Суррогаттук энеликтен аял канча акча таба алат

Бирдиктүү тариф жок. Кыргызстанда суррогат энелерди издеген агенттиктердин учурдагы сунуштарына караганда, негизги гонорар 1,5 миллиондон 1,9 миллион сомго чейин жетет.

Бирок бул акыркы сумма эмес. Аялдарга тамак-аш жана башка чыгымдар үчүн ай сайын кошумча 40–45 миң сом төлөнөт. Кийим-кечеге жана эмбрионду көчүрүүгө өзүнчө төлөмдөр бар. Кесарево жолу менен төрөгөндө же эгиз төрөгөндө да кошумча акча берилет.

Мисалы, медициналык көрсөткүчтөр боюнча кесарево жолу менен төрөгөнү үчүн кошумча 150–200 миң сом, ал эми көп түйүлдүктүү кош бойлуулук жана эгиз төрөгөнү үчүн 200–350 миң сом сунушталат. Айрым агенттиктер буга чейин суррогат эне болгон аялдарга көбүрөөк төлөйт.

Натыйжада бир программа үчүн суррогат эненин жалпы кирешеси 2 миллион сомдон ашышы мүмкүн. Медициналык текшерүүлөргө, кош бойлуулук учурундагы көзөмөлгө жана транспортко кеткен чыгымдарды, адатта, заказчылар же агенттик өзүнчө төлөйт.

Болочок ата-энелер канча төлөйт

Болочок ата-энелер үчүн программанын баасы кыйла жогору. Рыноктогу учурдагы сунуштар боюнча толук пакеттин баасы 4,6 миллион сомго чейин жетиши мүмкүн.

Бул суммага суррогат энени тандоо жана текшерүү, анын гонорары жана ай сайынкы төлөмдөрү, ЭКУ, дары-дармек, кош бойлуулукту көзөмөлдөө, төрөт, жашаган жери, транспорт жана керектүү документтерди даярдоо кириши мүмкүн.

Айрым кызматтар өзүнчө төлөнөт. Мисалы, донордук жумуртка клеткасын колдонуу дагы 120 миң сомдон башталышы мүмкүн. Бала төрөлгөндөн кийин документтерди даярдоо 100 миң сомдун тегерегинде турат.

Демек, суррогат эне ала турган 2 миллион сом — программанын жалпы баасынын бир бөлүгү гана. Калган каражат медициналык процедураларга, кош бойлуулукту жана төрөттү коштоого, дары-дармекке, документтерге жана ортомчулардын кызматына жумшалат. Бул тармакта аялдарды тандаган, ЭКУ жүргүзгөн, медициналык текшерүүлөрдү уюштурган жана кош бойлуулукту коштогон жеке клиникалар менен агенттиктер иштейт.

«Тыюу суроо-талапты жок кылбайт»

Бермет Барыктабасова легалдуу рыноктон баш тартуунун ордуна мамлекет аны катуу көзөмөлдөп, андан түшкөн кирешенин бир бөлүгүн репродуктивдик медицинаны жана илимди өнүктүрүүгө жумшай алмак деп эсептейт. Анын пикиринде, бул тармакка инвестиция салуу медициналык технологиялардын өнүгүшүнө жана тукумсуздукту дарылоого жардам берет. Бул келечекте демография үчүн да маанилүү.

Дагы бир тобокелдик бар. 1,5–2 миллион сом чоң акча болгон аялдар тыюу киргизилгенден кийин мындай кирешеден сөзсүз баш тартып коюшат деген кепилдик жок. Рыноктун бир бөлүгү көмүскөгө кетиши мүмкүн.

Анын үстүнө сунушталып жаткан мыйзам долбоорунда жубайлардын бири Кыргызстандын жараны, экинчиси чет өлкөлүк болгон үй-бүлөлөр үчүн өзгөчө шарт сакталат. Теориялык жактан бул тыюуну айланып өтүү үчүн жасалма никелердин жана башка схемалардын пайда болуу коркунучун жаратат.

Мындай учурда суррогат эненин өзү алда канча коргоосуз калат. Легалдуу программада келишим, клиника, расмий төлөмдөр жана тараптардын так жазылган милдеттери бар. Мыйзамсыз схемада аял бул кепилдиктерден ажырап калышы мүмкүн. Эгер заказчы убада кылган акчаны төлөбөй койсо, дарыланууга кеткен чыгымды көтөрүүдөн баш тартса же башка көйгөй жаралса, аялга өз укугун коргоо кыйла кыйын болот. Мыйзамды айланып өтүүчү схемага катышканы аны укук коргоо органдарына кайрылуудан да кармап калышы мүмкүн. Барыктабасова дал ушул жагдайга көңүл бурат.

«Муну аялдардын кирешесине сокку катары да баалоого болот. Көптөгөн аялдар үчүн суррогаттук энелик — экономикалык туруксуздук шартында аң-сезимдүү түрдө жасалган финансылык тандоо. Тыюу аларды жогорку кирешеден ажыратат», — дейт ал.

Барыктабасованын пикиринде, мыйзам долбоору саясий колдоо таап, кабыл алынышы мүмкүн. Бирок ал аялдар менен балдарды коргоо маселесин чечпейт.

«Мыйзам долбоору өзүнүн саясий милдетин аткарат жана, сыягы, кабыл алынат. Бирок аялдар менен балдардын укуктарын коргоодогу реалдуу көйгөйлөрдү чечпейт, тескерисинче, аларды мыйзамсыз талаага сүрүп чыгарат», — дейт эксперт.

Эксперттин пикиринде, негизги коркунуч — тыюу салынгандан кийин да суррогат энелерге болгон суроо-талап жоголбойт.

«Коркконум — мыйзам долбоору азыркы түрүндө рынокту көмүскөгө түртөт. Тыюу суроо-талапты жок кылбайт, аны "боз" аймакка чыгарат. Аялдар чет өлкөлүктөр үчүн мыйзамсыз схемалар аркылуу бала көтөрүүнү улантышы, төрөш үчүн чет өлкөгө чыгышы же документтерди башка адамдар аркылуу тариздеши мүмкүн. Натыйжада алар укуктук жана медициналык коргоодон толугу менен ажырашат», — дейт Барыктабасова.

Депутаттар сунуштаган жолду эксперт өтө жөнөкөйлөштүрүлгөн чечим деп эсептейт.

«Мыйзам долбоору жөнгө салууну талап кылган татаал маселелерге жөнөкөй эле толук тыюу менен жооп берип жатат. Орой жана көрсөтмө үчүн жасалгандай», — деп белгилейт ал.

Башка өлкөлөр кандай жолду тандаган

Кыргызстан чет өлкөлүктөр үчүн чектөө киргизүүнү талкуулаган биринчи өлкө эмес. Россияда 2022-жылдан бери чет өлкөлүктөргө суррогат энелердин кызматынан пайдаланууга тыюу салынган. Жубайлардын бири Россиянын жараны болгон үй-бүлөлөргө гана өзгөчө шарт каралган.

Казакстанда да чет өлкөлүктөр үчүн чектөөлөр бар. Индияда суррогаттук энелик өзүнчө мыйзам менен жөнгө салынат жана чет өлкөлүктөргө мындай программаларга катышууга жол берилбейт.

Ал эми тыюуну жактагандар мисал катары келтирген Грузия боюнча тактоо керек. Өлкө бийлиги чет өлкөлүктөргө суррогаттук энеликти тыюуну пландаган, бирок 2026-жылга карата мындай тыюу күчүнө кирген эмес.

Медицина боюнча эксперт тыюунун ордуна эмнени сунуштайт

Бермет Барыктабасова чет өлкөлүктөргө суррогат энелердин кызматынан пайдаланууга толугу менен тыюу салуунун зарылдыгы жок деп эсептейт. Анын ордуна мамлекет катуу талаптарды киргизип, рынокту көзөмөлдөй алат.

«Тыюу салуунун ордуна чет өлкөлүк жарандар үчүн катуу мамлекеттик көзөмөл жана лицензиялоо киргизүү туура альтернатива болмок», — дейт ал.

Биринчи кезекте эксперт суррогат энелер менен иштеген клиникалар жана агенттиктер үчүн милдеттүү мамлекеттик аккредитация киргизүүнү сунуштайт.

Дагы бир чара — чет өлкөлүк заказчылар үчүн милдеттүү финансылык депозит. Эгер кош бойлуулук же төрөт учурунда аялга же балага кошумча дарылоо керек болуп калса, бул акча чыгымдарды төлөөнүн кепилдиги болмок.

Эксперттин пикиринде, заказчылардын өздөрүнө да талаптарды коюуга болот. Мисалы, суррогат эненин кызматынан медициналык жактан тастыкталган тукумсуздугу бар эркек менен аялдан турган жубайларга гана пайдаланууга уруксат берүү.

«Ошондо келишимдик коргоо, мыйзамдуу төлөмдөр жана медициналык көзөмөл болмок. Криминалдык схемаларга кетүү жана аялдын татаалдашуулар учурунда коргоосуз калуу тобокелдиктери азаймак», — дейт Барыктабасова.

Маселенин экономикалык жагы да бар. Рынок мыйзамдуу жана көзөмөлдөнгөн бойдон калса, акча расмий жүгүртүлөт, ал эми клиникалар менен агенттиктер мыйзам чегинде иштейт.

«Бул — өлкөгө валютанын келиши, жеке медициналык борборлордун өнүгүшү, клиникалардын кирешесинин жана бюджетке түшкөн салыктык төлөмдөрдүн өсүшү», — деп белгилейт эксперт.

Барыктабасованын пикиринде, ушундай жол менен мамлекет эки маселени бир убакта чече алат: Кыргызстандын көзөмөлсүз репродуктивдик туризмдин борборуна айланышына жол бербөө жана ошол эле учурда аялдардын укуктук жана медициналык коргоосун сактап калуу.

Депутаттар айтып жаткан көйгөй чынында эле бар. 2024–2025-жылдары Кыргызстанда суррогат энелер төрөгөн жана каттоодон өткөн балдардын 90 пайызга жакыны чет өлкөлүк жарандарга катталган.

Бирок негизги суроо ачык бойдон калууда: чет өлкөлүктөргө бул кызматты колдонууга жөн гана тыюу салуу жетиштүүбү? Же мамлекет заказчы ким экенин, программаны кайсы клиника жүргүзүп жатканын, суррогат эне канча акча аларын, анын дарылануусун ким төлөрүн жана кош бойлуулук же төрөт учурунда кыйынчылыктар жаралса ким жооп берерин так билген катуу эрежелерди киргизүү коопсузураакпы?

Наргиза ТОКОЕВА

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, Медицина, эксклюзив