Кыргызстан эгемендигинин 35 жылдыгын белгилеп жатат. Негизги салтанаттар бүгүн Таласта өтүүдө. Бул жылдар аралыгында өлкө эгемен мамлекеттин алгачкы кадамдарынан тартып саясий жана экономикалык кризистерди басып өтүп, ири долбоорлорго жана эл аралык майдандагы жаңы ролго чейинки жолду басып өттү. 35 жыл ичинде Кыргызстан кантип өзгөрдү — Reporter.kg материалында.

Кайра куруудан эгемендикке чейин

Кыргызстандын эгемендиги бир гана саясий чечимдин натыйжасы болгон жок. Ага республика Советтер Союзунун кризиси, экономикалык кыйынчылыктар жана 1980-жылдардын экинчи жарымында өзгөчө байкалган коомдук турмуштагы олуттуу өзгөрүүлөрдүн шартында келди.

Михаил Горбачев баштаган кайра куруу советтик системаны жаңылоого тийиш эле, бирок ошол эле учурда анын алсыз жактарын ачыкка чыгарды. Товарлардын тартыштыгы, турак жай жетишсиздиги, экономикалык кыйынчылыктар жана калктын нааразычылыгы барган сайын курчуй берди.

Коомдун өзү да өзгөрүп жатты. Идеологиялык көзөмөлдүн басаңдашы мурда сүйлөшүүдөн качкан темаларды ачык айтууга мүмкүнчүлүк түздү.

1990-жылдын жайындагы Ош окуялары ошол кездеги Кыргызстан үчүн оор сыноо болду.

Республиканын түштүгүндөгү улуттар аралык жаңжал адам курмандыктарына алып келди, анын себептеринин бири жер маселеси эле. Бирок кесепеттери социалдык жактан гана чектелген жок. Бул кризис мурдагы партиялык системанын коомдогу тез өзгөрүп жаткан кырдаалга туруштук бере албай калганын көрсөттү.

Ошентип, 1990-жылдардын башына карата республика экономикалык кризис жана коомдук жигердүүлүктүн өсүшү менен коштолгон оор жүк менен келди.

Эгемендик: өз алдынчалыкка карай алгачкы кадам

Саясий өзгөрүүлөр 1990-жылы тездеди. Октябрь айында Кыргыз ССРинин Жогорку Совети президенттик кызматты негиздеди. Физик-окумуштуу Аскар Акаев республиканын башчысы болуп шайланып, ошол мезгилде көпчүлүк демократиялык реформаларга болгон үмүтүн ага байлаган.

15-декабрда Жогорку Совет Кыргызстан Республикасынын мамлекеттик суверенитети жөнүндө декларацияны кабыл алды. Документ республиканын эгемен укуктарын жана өз аймагында мыйзамдарынын үстөмдүгүн бекемдеди.

Бирок ал кездеги эгемендик СССРдин курамынан толук чыгууну билдирген эмес. Кыргызстан жаңыланган Союздун курамында калуу мүмкүнчүлүгүн караштырып жаткан. Бул 1991-жылдагы окуяларды түшүнүү үчүн маанилүү: эгемендик алгач жалгыз гана сценарий болгон эмес. Мунун баарын союздук бийликтин кризиси өзгөрттү.

1991-жылдын августу: артка кайтуу жок чекит

1991-жылдын 19–21-августунда жогорку советтик жетекчиликтин өкүлдөрү Өзгөчө кырдаалдар боюнча мамлекеттик комитетти (ГКЧП) түзүп, Михаил Горбачевду бийликтен четтетүүгө аракет кылышкан.

Кыргызстандын жетекчилиги Акаевдин башчылыгында ГКЧПга каршы чыкты. Төңкөрүш аракети бир нече күндүн ичинде ишке ашпай калды, бирок андан кийин Советтер Союзунун кулашы кескин тездеди.

31-августта Кыргызстандын Жогорку Совети Мамлекеттик көз карандысыздык жөнүндө декларацияны кабыл алды. Республика өзүн көз карандысыз, эгемендүү демократиялык мамлекет деп жарыялады. Ошол учурдан тартып Кыргызстандын алдында юридикалык эгемендик алууга караганда кыйла татаал милдет турду: өз алдынча жашоону жана өнүгүүнү үйрөнүү керек эле.

Эгемендикке жеттик. Андан ары эмне болот?

Жаңы өлкө ондогон жылдар бою СССРдин бирдиктүү чарбалык механизминин бир бөлүгү болгон советтик башкаруу системасын жана экономикасын мурастап калды.

Анын кулашы менен көнүмүш байланыштар дээрлик бир эле убакта үзүлдү — ишканалар камсыздоочуларын, буйрутмаларын жана сатуу рынокторун жоготту. Өндүрүш кыскарып, жумушсуздук өстү, инфляция адамдардын кирешесин жана аманаттарын кунсуздандырды.

Ошондуктан эгемендиктин алгачкы жылдары Кыргызстан үчүн мамлекетти куруу мезгили гана эмес, оор экономикалык төмөндөө мезгили да болду.

1993-жылдын 5-майында эгемен өлкөнүн биринчи Конституциясы кабыл алынып, 10-майда улуттук валюта — сом жүгүртүүгө киргизилген.

Өз Конституциясынын жана валютасынын болушу 1991-жылы жарыяланган саясий жана экономикалык өз алдынчалык акырындык менен реалдуу түргө келе баштаганын билдирген. Бирок өндүрүш кулап, ишканалар жабылып, жумушсуздук күчөп, кыргызстандыктарды сыртка иштеп кетүүгө же арзан эл керектөөчү товарларды ташып «челнок» болууга аргасыз кылган.

«Демократиянын аралчасы»

Белгилей кетсек, Борбордук Азиядагы бардык мамлекеттердин арасында Кыргызстан 1990-жылдары оппозициясы бар, көз карандысыз ЖМКлар иштеген, атаандаштыкка негизделген шайлоолор өткөн кыйла ачык саясий системасы менен өзгөчөлөнүп турган. Өлкөгө расмий эмес «демократиянын аралчасы» деген аталыш бекемделген.

Убакыттын өтүшү менен оппозиция Акаевдин бийлигин коррупцияга, саясий атаандаштарга кысым көрсөтүүгө жана президенттин үй-бүлөсүнүн таасиринин күчөшүнө көбүрөөк айыптай баштады. Чогулган нааразычылык 2005-жылдагы парламенттик шайлоодон кийин саясий кризиске жана анын натыйжасында бийликтин алмашуусуна алып келди.

Парламенттик шайлоонун жыйынтыгына нааразы болгондордун алгачкы нааразылык акциялары аймактарда башталып, андан кийин Бишкекке жеткен. 24-мартта нааразычылыкка чыккандар Өкмөт үйүн ээлеп алышкан.

Акаев өлкөдөн чыгып кетип, кийинчерээк расмий түрдө ыйгарым укуктарын тапшырган. Курманбек Бакиев президент болуп шайланган.

2005-жылдын март айындагы окуялар кыргыз саясатынын бир өзгөчөлүгүн көрсөттү: коом бийликти алмаштыруунун расмий механизмдерине ишенбей калганда, көчө саясий басым жасоонун негизги куралына айланган.

Бирок Акаевдин ордуна Бакиевдин келиши кыргызстандыктардын турмушун жакшырткан жок.

2010-жыл: тарых кайталанды

Бакиев келгенден кийин көпчүлүк саясий реформаларды күткөн, бирок бир нече жылдан кийин бийлик кайрадан коррупция, үй-бүлөлүк башкаруу, ыйгарым укуктарды бир колго топтоо жана оппоненттерге кысым көрсөтүү боюнча айыптоолорго дуушар болду. Саясий нааразычылыкка экономикалык көйгөйлөр жана электр энергиясы менен уюлдук байланышка болгон тарифтердин өсүшү кошулду.

2010-жылдын 7-апрелинде Бишкектеги нааразылык акциялары кагылышууга айланды. Өкмөт үйүнүн алдында ондогон адамдар курман болду. Бакиев бийликтен кулатылып, кийин өлкөдөн чыгып кеткен.

Ошентип, биринчи революциядан болгону беш жыл өткөндөн кийин Кыргызстан дагы бир күч менен бийликти алмаштырууну баштан кечирди.

Маселе бир гана конкреттүү президентте эмес экени айкын болду. Өлкө дагы эле бийликти саясий солкулдоосуз алмаштырууга мүмкүндүк бере турган башкаруу системасын издеп жаткан.

Бирок 2010-жыл дагы бир оор сыноону алып келди. Июнь айында өлкөнүн түштүгүндө, биринчи кезекте Ош жана Жалал-Абад шаарларында улуттар аралык кагылышуулар болду. Алар көптөгөн курмандыктарга, кыйроолорго жана адамдардын массалык түрдө жер которуусуна алып келди.

Биринин артынан бири келген эки кризистен кийин жаңы жетекчиликтин алдында суроо пайда болду: бийликтин бир адамдын колуна ашыкча топтолуу тобокелдигин азайтуу үчүн анын системасын кантип өзгөртүү керек?

Парламенттик модель

2010-жылдагы конституциялык реформа буга жооп болду. Ыйгарым укуктардын олуттуу бөлүгү парламентке жана өкмөткө өтүп, ал эми президент кызмат ордун алты жылдык бир гана мөөнөткө ээлей алмак. Кыргызстан парламенттик-президенттик моделге өттү.

Бул эгемен өлкөнүн тарыхындагы эң көрүнүктүү саясий эксперименттердин бири болчу. Анын маңызы бийликти бир нече институттардын ортосунда бөлүштүрүү жана анын президенттин колуна топтолушуна жол бербөө эле.

2011-жылы президенттикке Алмазбек Атамбаев шайланып, 2015-жылы Кыргызстан Евразия экономикалык биримдигине (ЕАЭБ) кирген.

2017-жылы президенттик шайлоодо Атамбаевдин мураскери Сооронбай Жээнбеков жеңишке жеткен.

Бийликтин бир шайланган президенттен экинчисине революциясыз өтүшү маанилүү саясий окуя болду: биринчи жолу бийликтин алмашуу механизми олуттуу кризиссиз иштей баштагандай сезилген. Бирок салыштырмалуу туруктуулук мезгили көпкө созулган жок.

Жээнбеков менен Атамбаевдин ортосундагы мамиле бат эле ачык саясий тирешүүгө айланды. 2019-жылы Кой-Таштагы окуялардан кийин мурдагы президент кармалган.

Ал эми бир жылдан кийин өлкө жаңы кризиске туш болду.

2020-жыл: бийликтин үчүнчү жолу алмашуусу

2020-жылдын 4-октябрында өткөн парламенттик шайлоодон кийин добуш берүүнүн жыйынтыгына нааразы болгон партиялар жана жарандар көчөгө чыгышты.

6-октябрга караган түнү митингчилер мамлекеттик имараттарды ээлеп алышты.

Шайлоонун жыйынтыгы жокко чыгарылып, абактардан бир нече саясатчы, анын ичинде Садыр Жапаров бошотулду.

Андан аркы окуялар тездик менен өнүктү. Жапаров өкмөттү жетектеп, бир нече убакыт президенттин милдетин аткарды.

15-октябрда Сооронбай Жээнбеков кызматтан кетти. Ал эми 2021-жылдын январында Садыр Жапаров мөөнөтүнөн мурда өткөн президенттик шайлоодо жеңишке жетти.

2020-жылдагы окуялардан кийин саясий реформанын багыты дээрлик карама-каршы жакка өзгөрдү. Эгерде 2010-жылы ыйгарым укуктарды кайра бөлүштүрүүнүн себеби президентти чектөөгө умтулуу болсо, он жылдан кийин күчтүү президенттик бийликке басым жасалды.

2021-жылдын январында референдумдун катышуучуларынын көпчүлүгү президенттик башкаруу формасын колдоп, апрелде жаңы Конституция кабыл алынды. Эми президенттин ыйгарым укуктары кеңейип, аткаруу бийлигинин түзүмү өзгөрүп, Элдик Курултай пайда болду.

Ошентип, үч он жылдыкта Кыргызстан дээрлик толук саясий айлампаны басып өттү: президенттик моделден — парламентти күчөтүү аракетине жана кайрадан күчтүү президенттик системага кайтты.

Экономикалык жан багуудан ири долбоорлорго карай

Эгемендик жылдарында экономика да байкаларлык өзгөрдү: 1990-жылдары негизги милдет советтик чарбалык системанын кыйрашын баштан өткөрүү жана рыноктук экономиканы дээрлик нөлдөн баштап куруу болчу.

Кийинки он жылдыктарда эмгек миграциясы, соода, тейлөө чөйрөсү жана тоо-кен өнөр жайы чоң роль ойной баштады.

2020-жылдары бийлик ири инфратүзүмдүк жана энергетикалык долбоорлорго, бюджеттин кирешесин көбөйтүүгө жана экономикадагы мамлекеттин ролун күчөтүүгө басым жасады. Негизги окуялардын бири Кумтөр алтын кенин мамлекеттин көзөмөлүнө кайтаруу болду.

Ошол эле учурда Кыргызстанда ондогон жылдар бою айтылып келген долбоорлорду ишке ашыруу башталды. 2024-жылдын декабрында Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолунун курулушуна старт берилди.

Өлкөнүн келечектеги эң ири энергетикалык объектилеринин бири болгон Камбар-Ата-1 ГЭС долбоору алдыга жылдырылууда.

Эгерде эгемендиктин алгачкы жылдарында сөз негизинен СССР кулагандан кийин экономиканы кантип сактап калуу керектиги жөнүндө болсо, бүгүнкү күндө Кыргызстандын алдында башка милдет турат — кийинки он жылдыктарда өлкөнүн өнүгүшүнө кызмат кыла турган инфратүзүмдү түзүү.

Ондогон жылдар бою чечилбей келген маселе

Акыркы жылдардагы эң маанилүү окуялардын бири кыргыз-тажик чек арасын делимитациялоонун көп жылдык жараянынын аякташы болду.

Чек ара маселеси эгемендик алгандан бери эң көйгөйлүү маселелердин бири бойдон калып келген. Такталбаган тилкелер чек аралаш аймактарда дайыма чыңалуунун булагы болуп, ал эми чыр-чатактар адам курмандыктарына, үйлөрдүн талкаланышына жана тургундардын аргасыз эвакуацияланышына алып келчү.

2025-жылдын 13-мартында Бишкекте президенттер Садыр Жапаров менен Эмомали Рахмон кыргыз-тажик мамлекеттик чек арасы жөнүндө Келишимге кол коюшту. Чек аранын жалпы узундугу 1008,14 чакырымды түзөт.

2026-жылы бул жараян сүйлөшүү баскычынан практикалык нукка өттү. 14-июлда эки өлкөнүн өкүлдөрү Кыргызстан, Тажикстан жана Өзбекстан чек аралары тогошкон жерден тартып алгачкы чек ара мамыларын орното башташты.

Бул чечимдин мааниси картага чийилген жөн гана сызыктан алда канча жогору турат. Чек аралаш райондор үчүн такталган чек ара баарынан мурда жер, жол же инфратүзүмгө жеткиликтүүлүк үчүн жаңы чыр-чатактын туруктуу коркунучу жок жашоо мүмкүнчүлүгүн билдирет. Ал эми эки мамлекет үчүн — мамилелерди көп жылдык чек ара карама-каршылыгынан экономикалык жана гуманитардык кызматташтыкка багыттоо мүмкүнчүлүгү.

Кененирээк караганда, чек ара маселесинин чечилиши СССР тарагандан ондогон жылдар өткөндөн кийин да Кыргызстан эгемендиктин алгачкы жылдарынан калган түйүндүү суроолорду чечүүнү улантып жатканынын бир мисалы болуп калды.

Кыргызстандын жаңы эл аралык аянтчаларга чыгышы

Акыркы жылдардагы дагы бир көрүнүктүү өзгөчөлүк — Кыргызстандын мурда өлкөдө элестетүү кыйын болгон эл аралык иш-чараларды өткөрүүгө умтулуусу болду.

Ушундай окуялардын бири катары 2026-жылдын 31-июлунан 2-августуна чейин Ысык-Көлдүн жээгиндеги Бает айылында өткөн «Суудагы Формула-1» деп аталган суу-мотордук спорт боюнча дүйнө чемпионатынын этабы — UIM F1H2O Grand Prix of Kyrgyzstan эсептелет. Кыргызстан F1H2O мелдешин биринчи жолу кабыл алды, бул чемпионаттын этабы өлкөдө гана эмес, бүтүндөй Борбордук Азияда алгачкы жолу өттү.

Белгилей кетсек, F1H2O суудагы жарыштардын эң жогорку категориясы болуп саналат: мелдешке ылдам жүрүүчү катамарандар жана эл аралык командалардын кесипкөй пилоттору катышат. Ысык-Көлдө спорттук программа концерттер жана оюн-зоок иш-чаралары менен айкалыштырылды.

Кыргызстан үчүн бул окуянын мааниси спорттун өзүнөн да кененирээк болду. Ысык-Көл ондогон жылдар бою өлкөнүн негизги туристтик бренди бойдон калууда, бирок дүйнөлүк чемпионаттын этабын өткөрүү башка бир мүмкүнчүлүктү — көлдү ири эл аралык спорттук иш-чаралар үчүн аянтча катары пайдаланууну көрсөттү.

Ошондой эле мындай деңгээлдеги мелдештер тийиштүү инфратүзүмдү, коопсуздукту камсыздоону, транспорттук логистиканы жана көп сандагы коноктор менен иштөөнү талап кылганын баса белгилөө зарыл.

Ошондуктан F1H2Oну Кыргызстандын эл аралык масштабдагы иш-чараларды өткөрүү жөндөмдүүлүгүн сынаган өзгөчө бир сыноо катары кароого болот.

ШКУ саммити: Бишкек чоң саясаттын борборунда

Спорттук иш-чарадан кийин эле Кыргызстандын эл аралык күн тартиби саясий нукка өттү.

2026-жылдын 31-августунан 1-сентябрына чейин Бишкек Шанхай кызматташтык уюмуна мүчө мамлекеттердин башчыларынын саммитин кабыл алды. Мамлекет башчыларынын кеңешинин жыйыны Кыргызстандын төрагалыгы астында өттү.

Өлкө үчүн бул акыркы жылдардагы эң ири тышкы саясий иш-чаралардын бири болду. Бишкекке ШКУ өлкөлөрүнүн лидерлери жана өкүлдөрү келишти, ал эми Кыргызстан өзү аймактык коопсуздук, экономика, транспорт жана уюмду мындан ары өнүктүрүү маселелери талкууланган аянтчага айланды.

Кыргызстан үчүн төрагалыктын мааниси тосуп алуучу тараптын протоколдук ролу менен гана чектелген жок. Евразиянын ири саясий жана экономикалык борборлорунун ортосунда жайгашкан чакан өлкө үчүн мындай форматтарга катышуу өз кызыкчылыктарын — транспорттук коридорлордон жана энергетикалык долбоорлордон тартып соода жана коопсуздук маселелерине чейин алдыга жылдырууга мүмкүндүк берет.

Саммит коңшу мамлекеттер менен түздөн-түз байланышкан ири долбоорлордун активдешкен мезгилине туш келди. Кытай — Кыргызстан — Өзбекстан темир жолу өлкөнү жаңы транспорттук каттамдар менен байланыштырышы керек, ал эми энергетиканы өнүктүрүү аймактык кызматташтыкты талап кылат.

Ошондуктан Кыргызстан үчүн ШКУ — бул чоң саясат гана эмес, тышкы саясий мамилелер экономикалык кызыкчылыктар менен түздөн-түз кесилишкен аянтча.

Саммиттин өтүшү Бишкектин өзү үчүн да байкаларлык болду: делегациялардын келишине шаар инфратүзүмдү даярдап, коопсуздук чараларын күчөтүп, коноктор жүрүүчү каттамдарды иретке келтирди.

Ошентип, ШКУга төрагалык кылуу Кыргызстандын эл аралык ролу 1990-жылдардын башына салыштырмалуу канчалык өзгөргөнүнүн дагы бир көрсөткүчү болду.

СССР кулагандан кийин жаңы гана дипломатиялык байланыштарды куруп жаткан мамлекет, 35 жыл өткөндөн кийин аймактын ири өлкөлөрүнүн лидерлерин өзү кабыл алып, евразиялык саясаттын маселелерин талкуулоого катышууда.

ДКК: Кыргызстандын долбоору өз үйүнө кайтты

ШКУ саммити менен дээрлик бир убакта Кыргызстан дагы бир ири эл аралык окуяны — VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын кабыл алды.

Оюндар өлкө үчүн өзгөчө мааниге ээ, анткени бул долбоордун идеясы Кыргызстанда жаралган. Биринчи Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары Ысык-Көлдө 2014-жылы, экинчиси — 2016-жылы, үчүнчүсү — 2018-жылы өткөн. Андан соң Оюндарды Түркия менен Казакстан кабыл алып, 2026-жылы кайрадан Кыргызстанга кайтып келди.

VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары 31-августтан 6-сентябрга чейин өттү. Кереметтүү салтанаттуу ачылыш аземи «Бишкек Аренада» болуп, ал эми негизги спорттук, маданий жана илимий программалар Ысык-Көл облусунда өттү.

Аянтчалардын катарында Чолпон-Атадагы ат майданы, «Рух Ордо», «Кырчын» этношаарчасы, «Дордой Номад», Көчмөн цивилизациясы борбору жана башка объектилер болду. Оюндар 6-сентябрда жыйынтыкталды.

Бирок ДКК кадимки спорттук мелдештердин чегинен эбак чыгып кеткен. Анын өзөгүн улуттук спорттун түрлөрү, ат оюндары, салттуу маданият, музыка, кол өнөрчүлүк жана көчмөн элдердин жашоо образы түзөт.

Мына ошондуктан Кыргызстан үчүн Оюндар имидждик да мааниге ээ. Бул республика жөн гана кабыл албастан, өзү дүйнөгө сунуштаган саналуу эл аралык долбоорлордун бири.

Бул жагынан алганда, ДКК 2026-жылдын башка эки ири окуясын толуктап турду. F1H2O Кыргызстанды заманбап эл аралык спорттун жаңы аянтчасы катары, ШКУ саммити — чоң аймактык саясаттын катышуучусу катары, ал эми Көчмөндөр оюндары — өзүнүн маданий мурасын эл аралык долбоорго айлантууга жөндөмдүү өлкө катары таанытты.

35 жылда эмне өзгөрдү

Үч жарым он жылдыкта өлкө Конституциясын жана мамлекеттик башкаруу моделин бир нече жолу өзгөрттү, бийликтин мөөнөтүнөн мурда алмашуусуна алып келген үч ири саясий кризисти, 1990-жылдардагы оор экономикалык төмөндөөнү жана улуттар аралык кагылышууларды башынан кечирди.

Бирок ошол эле учурда мамлекеттин түптөлүшү жүрдү — Кыргызстандын өз Конституциясы, улуттук валютасы, мамлекеттик институттары жана көз карандысыз тышкы саясаты пайда болду. 

Өлкө эл аралык уюмдарга мүчө болуп, СССРдин кулашынан калган көйгөйлөрдү чечүүдөн өзүнүн узак мөөнөттүү долбоорлорун ишке ашырууга акырындап өттү.

Бул айырмачылыкты 1991-жыл менен 2026-жылды салыштырганда өзгөчө даана көрүүгө болот.

Эгерде 1990-жылдардын башында негизги суроо жаш республика СССР кулагандан кийин өз алдынча жашай алабы дегенде болсо, 35 жылдан кийин ал башкача угулат: өлкө саясий өз алдынчалыкты, ири долбоорлорду жана өсүп жаткан эл аралык жигердүүлүктү өз ичиндеги туруктуу өнүгүүгө айланта алабы.

Ал эми бул суроонун жообу эгемен Кыргызстандын тарыхынын кийинки барагын аныктайт.

Анара Мамытова

Рубрики: Жаңылыктар, Коом, Макалалар, эксклюзив

Теги: Кыргызстан