Жогорку Кеңешке үч жашка чейинки бардык балдар үчүн жаңы ай сайын берилүүчү төлөмдү киргизүү тууралуу мыйзам долбоору түштү. Тиешелүү мыйзам долбоору мыйзамдарды президент Садыр Жапаровдун 2026-жылдын 6-мартындагы жарлыгына шайкеш келтирүү максатында даярдалган.

Сөз 2026-жылдын 1-июлунан тартып ар бир балага төрөлгөн күндөн тартып үч жашка чыкканга чейин төлөнө турган «Бала Ырысы» жөлөк пулу тууралуу болуп жатат. Төлөмдүн көлөмү ар бир балага айына 1200 сомду түзөт.

Жаңы чаранын негизги өзгөчөлүгү — жөлөк пул үй-бүлөнүн кирешесине карабастан дайындалат. Муну менен мамлекет аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү гана даректүү колдоодон кичинекей балдары бар үй-бүлөлөрдү жарым-жартылай универсалдуу колдоо моделине өтүп жатат.

Мыйзам долбооруна тиркелген маалымкат-негиздемеде бийлик өзгөртүүлөрдүн себептерин кеңири түшүндүргөн. Улуттук статистика комитетинин маалыматына ылайык, балдар калктын эң аялуу катмары бойдон калууда: Кыргызстанда балдардын жакырчылык деңгээли 33,1%га жетет. Бул көрсөткүч улгайган адамдарга жана эмгекке жарамдуу курактагы жарандарга салыштырмалуу жогору.

Мындан тышкары, мамлекет балдардын жетишсиз тамактануусу көйгөйүнө көңүл бурат. Расмий маалыматтар боюнча, беш жашка чейинки балдардын 14%ы өнөкөт түрдө жетишсиз тамактанып, өсүү кечеңдөөсүнө дуушар болот. Ал эми алты айдан бир жашка чейинки балдардын көбүнүн тамактануусу минималдуу дени сак тамактануу талаптарына жооп бербейт.

Документте балдардын жакырчылыгынын кесепеттери өлкөнүн экономикасына түздөн-түз таасир этери белгиленет. Бийлик жетишсиз тамактануу жана балдардын эрте өнүгүүсүндөгү көйгөйлөр адамдык капиталдын сапатынын, эмгек өндүрүмдүүлүгүнүн жана калктын келечектеги кирешелеринин төмөндөшүнө алып келерин белгилейт. Маалымкат-негиздемеде келтирилген баалоого ылайык, балдардын жетишсиз тамактануусу жана өсүү кечеңдөөсү ИДПнын болжол менен 10%га төмөндөшүнө алып келүүдө, ал эми 2050-жылга чейин колдон чыгарылган экономикалык пайда 129 млрд сомго жетиши мүмкүн.

Учурда аз камсыз болгон үй-бүлөлөрдү колдоонун негизги механизми болуп 16 жашка чейинки балдары бар үй-бүлөлөргө берилүүчү «үй-бүлөгө көмөк» жөлөк пулу эсептелет. Бирок бийлик азыркы система натыйжасыз иштеп жатканын моюнга алууда.

2025-жылы Дүйнөлүк банк жүргүзгөн изилдөөгө ылайык, балдары бар жакыр үй-бүлөлөрдүн 76%ы «үй-бүлөгө көмөк» жөлөк пулун таптакыр албайт. Ошол эле учурда айрым камсыз болгон үй-бүлөлөр, муктаждык критерийлерине жооп бербегенине карабастан, төлөмдөрдү алып жатышат.

Мунун себептеринин бири катары жөлөк пулдарды тариздөөнүн татаал системасы аталууда. Айрым учурларда документтерди чогултуу жана арыз тапшыруу үчүн кеткен жол чыгымдары жөлөк пулдун өзүнөн да ашып кетет. Мындан тышкары, мамлекеттик маалыматтык системалардын начар интеграциясы жана көмүскө экономиканын жогорку үлүшү каталарга жана коррупциялык тобокелдиктерге шарт түзөт.

Ушундай шартта бийлик үч жашка чейинки балдар үчүн жаңы жөлөк пул дайындоодо кирешени текшерүүдөн баш тартууну чечти. Болжол боюнча бул бардык кичинекей балдарды, анын ичинде жакырчылык чегинде жашаган үй-бүлөлөрдү автоматтык түрдө мамлекеттик колдоого камтууга мүмкүндүк берет.

Мыйзам долбоорунда жөлөк пулду мамлекеттик колдоонун башка түрлөрүн алып жаткан үй-бүлөлөр дагы ала алары өзүнчө көрсөтүлгөн. Өзгөчө учур катары бийик тоолуу аймактардын жашоочуларына берилүүчү ай сайынкы жөлөк пул гана белгиленген.

Мындан тышкары, бийлик 2023-жылдын 1-августунан кийин төрөлгөн балдар үчүн кошумча өткөөл механизмди сунуштоодо. Эгер ата-энелери 2026-жылдын 1-июлуна чейин каттоодон өтсө, анда алар бир ай ичинде жаңы жөлөк пулду алууга талапкер боло алышат. Бул программа ишке киргенге чейин жана кийин төрөлгөн балдардын ортосунда дискриминацияга жол бербөө зарылдыгы менен түшүндүрүлүүдө.

Мыйзам долбоорунда «Бала Ырысы» баш болгон бир катар жөлөк пулдарды тариздөөдө арыз берүүчүнүн, баланын жана үй-бүлө мүчөлөрүнүн жеке идентификациялык номери (ПИН) болушу керектиги өзүнчө бекитилет. Мындан тышкары, төлөмдөр бала жөлөк пул алуучу менен чогуу жашаган учурда гана дайындалат.

Бийлик жаңы чара кичинекей балдары бар үй-бүлөлөрдүн жакырчылык деңгээлин төмөндөтүүгө, энелердин финансылык жүгүн азайтууга жана бала кароо мезгилиндеги киреше жоготууларын жарым-жартылай компенсациялоого жардам берет деп эсептейт.