Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы Ыкчам төлөм системасы (ЫТС) жөнүндө жобону бекитүү тууралуу токтом долбоорун коомдук талкууга чыгарды. Документ ар кандай банктардагы эсептердин ортосунда 24/7 режиминде реалдуу убакытта акча которууга мүмкүндүк берген бирдиктүү төлөм инфраструктурасын түзүүнүн ченемдик негизин камтыйт.

ЫТС деген эмне жана ал эмне үчүн керек?

Азыркы учурда Кыргызстанда банктар аралык эсептешүүлөр реалдуу убакыт режиминде жүргүзүлбөйт — банктар ортосундагы өз ара эсептешүүлөр белгиленген регламент боюнча өтөт, бул операциялардын ылдамдыгын чектейт. Ошондой эле, телефон номери, QR-код же эсептин номери сыяктуу универсалдуу идентификаторлор аркылуу акчаны заматта которуу үчүн бирдиктүү технологиялык платформа жок.

Жаңы система бул көйгөйлөрдү чечүүгө багытталган. Улуттук банктын планы боюнча, ЫТС акчаны жөнөтүүчүнүн же алуучунун эсеби кайсы банкта же финансылык уюмда экенине карабастан, каалаган банктардын ортосунда заматта которууга шарт түзөт.

Ал кантип иштейт?

ЫТСтин бирдиктүү оператору болуп «Элкарт» улуттук төлөм системасынын оператору дайындалат. Ал төлөмдөрдү борборлоштурулган маршрутташтырууга, клирингге, идентификаторлордун реестрин жүргүзүүгө, операцияларга мониторинг жүргүзүүгө жана маалыматтык коопсуздукка жооп берет.

Акчаны уюлдук телефондун номери, улуттук стандарттагы QR-код, эсептин номери же банк картасы аркылуу которууга болот. Бул үчүн ар бир идентификаторду конкреттүү катышуучу, кардар жана эсеп менен байланыштырган борборлоштурулган реестр түзүлөт.

Банктар аралык акыркы эсептешүүлөр Улуттук банктын Реалдуу убакыт режиминдеги гросстук эсептешүү системасы аркылуу жүргүзүлөт. Эсептешүү жүргүзүлгөндөн кийин операция шартсыз жана кайра чакыртып алынгыс болуп саналат.

Алдамчылыктан коргоо

Системада антифрод-модуль каралган. Ал ар бир транзакцияны алдамчылык белгилери, анормалдуу жүрүм-турум жана операцияларды майдалоо фактылары боюнча автоматтык түрдө талдайт. Шектүү операция аныкталганда, система аны автоматтык түрдө четке кагат, бөгөттөйт же кошумча текшерүүгө жөнөтөт. Талаштуу учурлар үчүн карап чыгуунун белгиленген мөөнөттөрү бар диспуттук модуль каралган.

Эл аралык тажрыйба

Окшош системалар Россияда (2019-жылдан бери), Индияда (UPI), Бразилияда (Pix), Сингапурда (PayNow) жана Египетте (InstaPay) ийгиликтүү иштеп жатат. Кыргызстан ЕАЭБ өлкөлөрүнүн арасында төлөм кызматтарынын интеграциясы боюнча алдыңкы орунда турат: 2022-жылдын май айында бирдиктүү төлөм мейкиндиги ишке киргенден бери ал аркылуу 1,7 трлн сом суммасында 1,03 миллиарддан ашык төлөм өткөн.

Трансчегаралык төлөмдөр

Жобо трансчегаралык төлөмдөрдү, башкача айтканда, башка мамлекеттердин төлөм системалары менен интеграциялануу мүмкүнчүлүгүн да камтыйт. Бирок мындай интеграция Улуттук банк менен өзүнчө макулдашууну жана мыйзам талаптарын сактоону талап кылат.

Эми эмне болот?

Токтомдун долбоору Улуттук банктын сайтында жана Ченемдик укуктук актыларды коомдук талкуулоонун бирдиктүү порталында жайгаштырылат. Документти кабыл алуу республикалык бюджеттен кошумча каражат талап кылбайт — системаны ишке киргизүү Төлөм системаларынын өз ара иштешүүсүн өнүктүрүү концепциясынын алкагында жүзөгө ашырылат.