Бул аптада Жогорку Кеңеш венчурдук каржылоо тармагын жөнгө салган өзүнчө мыйзамды үчүнчү окууда кабыл алды. Тиешелүү мыйзам долбоорлорунун пакетин Министрлер кабинети демилгелеген.

Бийлик өкүлдөрү жаңы нормалар инновациялык долбоорлорго инвестиция тартууга, стартаптарды колдоого жана технологиялык ишкердикти өнүктүрүүгө шарт түзөт деп эсептешет. Бирок күтүлгөн артыкчылыктар менен катар документ мүмкүн болуучу тобокелдиктер жана кошумча кепилдиктердин зарылдыгы тууралуу талкууларды да жаратты.

Мыйзам долбоору эмнени сунуштайт?

Демилгенин негизги максаты — Кыргызстанда инновациялык компанияларга жана өнүгүүнүн алгачкы баскычындагы долбоорлорго инвестиция тартуунун укуктук механизмдерин түзүү.

Чындыгында мамлекет биринчи жолу венчурдук индустрия үчүн толук кандуу мыйзамдык базаны түзүүнү сунуштап жатат. Мыйзам долбоору дүйнөлүк практикада кеңири колдонулуп келген, бирок ушул убакка чейин улуттук мыйзамдарда так аныкталбаган түшүнүктөрдү бекемдейт. Алардын катарына венчурдук каржылоо, венчурдук инвесторлор, венчурдук башкаруучулар, венчурдук фонддор, бизнес-ангелдер, стартаптар, опциондук келишимдер жана опциондук пулдар кирет.

Документти иштеп чыккандар так укуктук жөнгө салуунун жоктугу инновациялык инвестициялар рыногунун өнүгүшүн жайлатып жатканын белгилешет. Алардын пикиринде, мындай нормалардын пайда болушу учурдагы боштуктарды жоюп, Кыргызстанды инвесторлор үчүн түшүнүктүүрөөк жана жагымдуураак өлкөгө айлантат.

Түшүндүрмө-негиздемеде венчурдук каржылоо инновациялык экономиканы өнүктүрүүдө өзгөчө роль ойной турганы белгиленет. Салттуу инвестициялардан айырмаланып, ал рынокко жаңы чыгып жаткан жана туруктуу кирешеси боло элек долбоорлорду колдоого багытталат. Мындай инвестициялар жогорку тобокелдик менен байланыштуу болгонуна карабастан, жаңы технологияларды, санариптик өнүмдөрдү жана келечектүү бизнес-моделдерди түзүүгө мүмкүндүк берет.

Өкмөт мыйзам кабыл алынса, стартап-экосистеманын өнүгүшүнө, илимий иштеп чыгуулардын коммерциялашуусуна, заманбап технологиялардын жайылышына жана инновациялык секторго жеке капиталдын тартылышына өбөлгө түзөт деп эсептейт.

Эмне үчүн бул маселе актуалдуу болуп калды?

Акыркы жылдары Кыргызстан санариптик экономиканы өнүктүрүүгө жана технологиялык компанияларды тартууга аракет кылып келет. Бирок көптөгөн стартаптар өнүгүүнүн баштапкы этабында каржылоонун жетишсиздигине туш болушат. Мындай долбоорлор үчүн банктык насыяларды алуу көбүнчө күрөөнүн жоктугунан жана келечектеги кирешелердин белгисиздигинен улам кыйын.

Көптөгөн өлкөлөрдө венчурдук каржылоо инвесторлорго келечеги кең, бирок тобокелдиги жогору долбоорлорго инвестиция салууга мүмкүнчүлүк берген инструмент болуп калды. Анын ордуна инвестор компаниядагы үлүшкө ээ болот. Дүйнөгө белгилүү көптөгөн технологиялык компаниялар дал ушул жол менен өнүккөн.

Кыргызстан үчүн түшүнүктүү жана ачык эрежелердин түзүлүшү жергиликтүү ишкерлер үчүн да, чет элдик инвесторлор үчүн да маанилүү сигнал болушу мүмкүн. Опциондор жана венчурдук фонддор сыяктуу инструменттердин мыйзам деңгээлинде таанылышы улуттук жөнгө салууну эл аралык стандарттарга жакындатат.

Парламент кандай тобокелдиктерди көрдү?

Венчурдук рынокту өнүктүрүү идеясын колдогонуна карабастан, депутат Дастан Бекешев мыйзам кабыл алынгандан кийин пайда болушу мүмкүн болгон бир катар көйгөйлөргө көңүл бурду. Анын айтымында, ал венчурдук каржылоону өнүктүрүүнү колдойт жана коңшу өлкөлөрдүн тажрыйбасын изилдеген. Ошол эле учурда ал мүмкүн болуучу тобокелдиктерди алдын ала эске алуу зарыл деп эсептейт.

Парламентарийдин эң чоң кооптонуусу — стартаптарды каржылоодо бюджеттик каражаттардын колдонулушу мүмкүн экендиги. Анын пикиринде, стартаптардын табияты эле жогорку тобокелдикти камтыйт, демек көптөгөн долбоорлор ийгиликке жетпей калышы мүмкүн. Мындай шартта мамлекеттик каражаттарды пайдалануунун натыйжалуулугу жана кабыл алынган чечимдер үчүн жоопкерчилик маселеси сөзсүз көтөрүлөт.

Депутат дагы бир көйгөй катары Кыргызстанда инвесторлордун укуктары жетиштүү деңгээлде корголбой жатканын белгиледи. Венчурдук капитал, адатта, менчик укугу жана талаштарды чечүү механизмдери натыйжалуу иштеген өлкөлөргө багытталат. Эгер инвесторлор өз кызыкчылыктарын сот аркылуу же башка укуктук жолдор менен коргой аларына ишенишпесе, атайын мыйзамдын кабыл алынышы инвестициялардын олуттуу өсүшүнө алып келбеши мүмкүн.

Мындан тышкары, Бекешев мыйзамдагы айрым механизмдер акча каражаттарын чыгаруу же мыйзамдаштыруу үчүн башынан эле ийгиликке жетүү мүмкүнчүлүгү жок долбоорлор аркылуу колдонулуп калышы мүмкүн экенине көңүл бурду.

Депутаттын дагы бир сунушу стартап түшүнүгүн аныктоого байланыштуу. Анын пикиринде, мындай макам жаңы долбоорлорго же жеке адамдарга гана берилүүгө тийиш. Болбосо иштеп жаткан бизнес мыйзамда каралган жеңилдиктерди жана артыкчылыктарды өз кызыкчылыгы үчүн пайдаланып калышы мүмкүн.

Эл аралык тажрыйба эмнени көрсөтөт?

Бекешев өз комментарийлеринде Армениянын, Казакстандын жана Өзбекстандын тажрыйбасына токтолду. Анын айтымында, бул өлкөлөрдө инновациялык долбоорлорго мамлекеттик колдоо көбүнчө салыктык жеңилдиктер, инфраструктура түзүү, технопарктарды өнүктүрүү, билим берүү программалары же жеңилдетилген насыялар аркылуу көрсөтүлүп келген.

Мындай ыкма дүйнөлүк практикада кеңири таралган. Анткени мамлекет рыноктун өнүгүшү үчүн шарттарды түзөт, бирок ар дайым эле жогорку тобокелдиктеги долбоорлорду түздөн-түз каржылай бербейт.

Ошол эле учурда дүйнөдөгү көптөгөн ийгиликтүү инновациялык экосистемалар жеке капитал менен мамлекеттик колдоонун айкалышынын негизинде өнүккөнүн да белгилеп кетүү керек. Ошондуктан негизги маселе мамлекеттин катышуусунда эмес, долбоорлорду тандоонун, каражаттарды бөлүштүрүүнүн жана алардын пайдаланылышын көзөмөлдөөнүн ачык-айкын механизмдеринде жатат.

Мыйзам кабыл алынгандан кийин эмне өзгөрүшү мүмкүн?

Мыйзам күчүнө кирсе, Кыргызстан биринчи жолу венчурдук рынокту жөнгө салган атайын мыйзамга ээ болот. Бул инвестициялык фонддорду түзүүнү жеңилдетип, технологиялык долбоорлорго жеке инвесторлордун кызыгуусун арттырып, стартаптар үчүн капитал тартууну жөнөкөйлөтүшү мүмкүн.

Бирок жаңы нормалардын натыйжалуулугу мыйзамдын өзүнөн гана көз каранды болбойт. Толук кандуу венчурдук индустрияны өнүктүрүү үчүн инвесторлордун укуктарын коргоочу ишенимдүү институттар, ачык-айкын процедуралар, түшүнүктүү салык саясаты жана бизнестин мамлекеттик институттарга болгон ишеними зарыл.

Ошондуктан мыйзам долбоорунун айланасындагы бүгүнкү талкуу жөн гана стартаптарды колдоо маселеси менен чектелбейт. Ал өлкөнүн инновациялар үчүн жагымдуу шарттарды түзүүгө даярдыгы, ошондой эле инвестициялар мамлекеттик каражаттардын эсебинен эмес, эрежелердин туруктуулугуна жана алдын ала болжолдоого боло тургандыгына ишенген инвесторлор аркылуу тартылышы керек деген кеңири маселени камтыйт.

Мыйзамдын экономикага тийгизе турган реалдуу таасири инновацияларды колдоо менен тобокелдиктерди азайтуунун ортосундагы тең салмактуулукту канчалык деңгээлде камсыз кыла аларына жараша болот.