Дүйнөлүк экономика өзгөрүүлөр доорун баштан кечирүүдө, анын фонунда ШКУ жана БРИКС өлкөлөрү транспорттук коридорлорду өнүктүрүүгө, экономикалык кызматташтыкты кеңейтүүгө жана доллардан көз карандылыкты азайтууга умтулуп жатышат. Бул тууралуу 22-сентябрда «Ой Ордо» эксперттик демилгелер борборунда өткөн «ШКУ жана БРИКС саммиттеринин жыйынтыгы: каржылык-экономикалык автономиянын жана суверенитеттин келечеги» аттуу тегерек столдо тарыхчы, системалык аналитик Бактыбек Саипбаев билдирди.

Анын айтымында, эки саммиттин жыйынтыктары дүйнөлүк түзүлүштөгү жана эл аралык экономикалык мамилелердеги өзгөрүүлөрдү чагылдырат. Ошол эле учурда, алгач коопсуздук маселелерине гана басым жасап келген ШКУ кызматташтыктын багыттарын акырындык менен кеңейтүүдө.

Транспорттук коридорлор жана улуттук валюталардагы эсептешүүлөр

Саипбаев бүгүнкү күндө транспорттук коридорлорду жана мүчө өлкөлөрдүн ортосундагы экономикалык байланыштарды өнүктүрүү ШКУнун ишинин негизги багыттарынын бирине айланып жатканын белгиледи.

Анын айтымында, Кытай баарынан мурда «Бир алкак — бир жол» демилгесинин алкагында чыгыштан батышка карай каттамдарды өнүктүрүүгө кызыкдар. Орусия болсо өз кезегинде «Түндүк — Түштүк» транспорттук коридоруна өзгөчө көңүл бурууда. Эксперт бул багыттар бири-бирин толуктап турат деп эсептейт.

Муну менен катар, Саипбаевдин пикиринде, жаңы транспорттук каттамдардын өнүгүшү АКШнын нааразычылыгын жаратууда. Ал муну атап айтканда Кытай менен Орусиянын Каспий деңизи аркылуу Иран менен экономикалык жана транспорттук байланыштарын чыңдоо мүмкүнчүлүгү менен байланыштырды.

Эксперт дагы бир маанилүү багыт катары ШКУнун ичиндеги каржы механизмдерин өнүктүрүүнү атады.

Анын оюнча, бирикменин банкын түзүү улуттук валюталардагы өз ара эсептешүүлөрдү кеңейтүүгө жана мүчө өлкөлөрдүн доллардан көз карандылыгын азайтууга өбөлгө түзөт.

Саипбаев мындай өзгөрүүлөр АКШнын кызыкчылыктарына таасир этет деп эсептейт, анткени бул ШКУ өлкөлөрүнүн өз ара соодасында америкалык валютаны колдонууну кыскартышы мүмкүн.

БРИКС: жалпы кызыкчылыктарды талкуулоодон — биргелешкен чечимдерге карай

Эксперт БРИКС тууралуу сөз кылып жатып, бул бирикмени катышуучулары АКШдан көз карандылыкты азайтууга жана санкциялык тобокелдиктерди болушунча төмөндөтүүгө умтулган аянтча катары мүнөздөдү.

Анын пикиринде, БРИКС өлкөлөрү транспорттук коридорлорду, экономикалык кызматташтыкты жана улуттук валюталардагы эсептешүүлөрдү өнүктүрүүгө кызыкдар. Бирок бирикменин кыйла так уюштуруучулук механизмдерин калыптандыруу жараяны убакытты талап кылат.

Саипбаев саммиттин маанилүү жыйынтыктарынын бири катары биргелешкен коммюникенин кабыл алынышын атады. Ал позицияларындагы айырмачылыктарга карабастан, катышуучулар жалпы документти макулдаша алышканын белгиледи.

Эксперт ошондой эле документте Орусия менен Украинанын ортосундагы кагылышуу айтылбаганына көңүл бурду. Ал келечекте БРИКСтин көңүлү көбүнчө Жакынкы Чыгыштагы кырдаалга бурулат деп эсептейт.

Жакынкы Чыгыш жана жаңы кагылышуулардын тобокелдиги

Саипбаев Жакынкы Чыгышта чыңалуунун өсүшүнө байланыштуу тынчсыздануусун билдирди. Анын пикиринде, АКШ менен Израилдин Иран менен жаңы согуштук кагылышуусу, ошондой эле чыр-чатактын чөлкөмдөгү башка өлкөлөрдү тартуу менен кеңейүү тобокелдиги сакталып турат.

Эксперт Израил менен Түркиянын ортосундагы мамилелердин курчуп кетишин да четке каккан жок. Ошону менен бирге ал окуялардын андан ары өнүгүшү белгисиз бойдон калып жатканын баса белгиледи.

Саипбаевдин пикиринде, геосаясий кризистер экономикалык кызматташтыкка да таасирин тийгизет: мамлекеттер коопсуздукту чыңдоонун, транспорттук каттамдарды өнүктүрүүнүн жана улуттук валюталардагы эсептешүүлөрдү кеңейтүүнүн жолдорун издөөнү уланта беришет.

Дүйнөлүк экономикада Борбордук Азиянын ролу

Бул жараяндарда эксперт жаңы транспорттук жана экономикалык байланыштарды өнүктүрүүгө катышууга кудуреттүү чөлкөм катары Борбордук Азияга өзгөчө маани берди. Бул контекстте ал Ооганстанды да атап өттү.

Саипбаев каржы механизмдери жана инвестициялар биринчи кезекте экономиканын реалдуу секторун өнүктүрүү, ресурстарды казып алуу, кайра иштетүү жана аларды жеткирүүнү уюштуруу үчүн зарыл экенин белгиледи.

Анын пикиринде, ресурстар үчүн атаандаштыктын күчөшү шартында транспорттук инфраструктура жана каржылоого жеткиликтүүлүк барган сайын чоң мааниге ээ болууда. Дал ошондуктан ШКУ жана БРИКС алкагында экономикалык байланыштарды өнүктүрүү Борбордук Азиянын эл аралык соодадагы ролуна таасир этиши мүмкүн.

Дүйнө жол чатында

Сөзүн жыйынтыктап жатып Саипбаев дүйнөлүк экономика жана эл аралык мамилелер системасы олуттуу өзгөрүүлөр этабында турганын белгиледи. Ошол эле учурда, анын айтымында, окуялардын андан аркы өнүгүшү экономикалык кызматташтыкка да, чыңалуу сакталып турган аймактардагы кырдаалга да көз каранды болот.

Эксперт жакынкы айларда эле транспорттук каттамдарды, каржы механизмдерин жана эл аралык мамилелерди өнүктүрүүдө жаңы тенденциялар байкала баштайт деп эсептейт. Ошону менен бирге ал жаңы кагылышуулардын келип чыгышын жана колдонуудагы талаш-тартыштардын ырбап кетишин четке какпайт.

Анара Мамытова