Улуттук коопсуздук маселелери боюнча эксперт жана атайын кызматтардын ардагери Таалайбек Жумадылов Reporter.kg басылмасына АКШнын президенти Дональд Трамптын КЭРге (Кытайга) жасаган сапары боюнча пикирин билдирди.

Эксперт түшүндүргөндөй, геосаясаттагы кайсы гана мамлекеттин болбосун башкы максаты — ресурстар үчүн күрөш жана аларды көзөмөлдөө. Жумадыловдун айтымында, эгерде муну аксиома катары кабыл алсак (муну миң жылдык тарых деле тастыктап турат), анда Трамптын дал ушул тапта Кытайга жасаган сапарын түшүндүрүү абдан жөнөкөй.

«АКШда БЧБнын (Борбордук чалгындоо башкармалыгынын), ФБРдин жана Каржы министрлигинин мурдагы аналитик кызматкерлеринен турган Аналитикалык чалгындоо агенттиги бар. Вашингтондо муну моюнга алышпаса да, агенттиктин 2004-жылкы жабык баяндамасында АКШ бир уюлдуу үстөмдүк кылган учурдагы дүйнөлүк тартипти таза экономикалык жактан сактап кала албастыгы айтылган.

Бул аналитика келечек үчүн жазылган. Ошол эле учурда, Кытайга карата алар “Киссинжердин теоремасы” же “Киссинжердин үч бурчтугу” деп аталган принципти жетекчиликке алышат. Анын мааниси өтө жөнөкөй. Советтер Союзунун убагында Штаттарда мындай дешчү: Америка дүйнөлүк держава катары СССР менен жана Кытай менен тең жактуу үч бурчтук принцибинин негизинде мамиле курууга милдеттүү. Теореманын маңызы – экономика жана ресурстар үчүн күрөш тармагындагы кызматташтыкты Кытайдын СССР менен жакындашуусуна жол бербей турган деңгээлде кармап туруу. Анткени, эгерде алар жакындашса, КЭР менен Союздун аймагын, алардын ресурстук камсыздоосун – минералдык-сырьелук базасын, каржы жана адам ресурстарын эске алганда, бул АКШ үчүн тикелей коркунуч жаратмак», – деп түшүндүрөт эксперт.

Жумадыловдун айтымында, алар дал ушул багытты карманышкан: өз убагында кытайлык «кереметке» акча, технология, интеллектуалдык менчик жумшап, Кытайды бутуна тургузушкан, бирок бул улуттун цивилизациялык кодун эске алышкан эмес. Алар КЭРди ушунчалык өстүрүп жиберишкендиктен, айрым позициялар боюнча, өзгөчө эл керектөөчү товарларды өндүрүү жаатында, Асман алдындагы өлкө АКШны артта калтырды.

Ошентип, деп сөзүн улады эксперт, иш жүзүндө АКШ СССРди кулатты, анткени Союз курал-жарак жана экономика жаатындагы жарышка, анын ичинде экономикалык себептерден улам да туруштук бере алган жок.

«АКШ тең салмактуулук бузулганын, өз акчаларына болочок атаандашын өстүрүп алганын түшүнүп, Орусияга жагына баштады. Анкоридж жана эл оозундагы «Анкоридж руху» ушуну менен түшүндүрүлөт.
Бирок Россиянын президенти Путин Кытайды саткан жок. Геосаясат көз карашынан алганда ресурстар жана энергия алып жүрүүчүлөрдү (мунай жана газды) көзөмөлдөө үчүн күрөш болуп саналган Венесуэла менен Ирандагы окуялардын фонунда, АКШ Путин ААОну (Атайын аскердик операцияны) ийгиликтүү аяктоо пландарынан баш тартпай турганын, Орусия “өзүбүздүктөрдү таштабайбыз” деген идеологияны жетекчиликке алып, өнөктөшү Иранга бейрасмий каналдар аркылуу жардам берип жатканын түшүнгөндөн кийин, Трамп Кытайга жагынууга өттү», — деди эксперт.

Жумадылов АКШ Кытайга Панама каналында, Венесуэлада көйгөйлөрдү жаратып, эми Ормуз кысыгын көзөмөлгө алууга аракет кылып жатканын, башкача айтканда, Трамп бардык деңиз жолдорун көзөмөлдөөнү каалап жатканын эске салды.

«Ак үйдүн башчысы Мадурону уурдап кетип, Венесуэланын мунайын ээлеп алгандан кийин Иранды жеңип, Пекинге күчтүү позицияда келүүнү көздөгөн. Бирок КЭРге сапарын үч айга жылдырганы менен, анын бул ою ишке ашкан жок. Орусия лидеринин КЭРге сапары пландалып жаткандыктан, Трамп андан кийин бара албайт эле. Ошондуктан ал Путинден озуп, алдын ала аракет кылды да, өзү менен кошо өнөр жайчыларды же мунай магнаттарын эмес, IT-технологиялар жана жасалма интеллект тармагынын лидерлерин – “таттуу токочторду” ала келди», – деп эсептейт эксперт.

Жумадыловдун пикиринде, Трамп Кытайга эл керектөөчү товарларды чыгарган дүйнөлүк фабрика бойдон калууну, ал эми жогорку технологиялар тармагын – чиптер, санариптик платформалар, жасалма интеллект (ЖИ), учак куруу жана технологиялар менен патенттерди талап кылган башка жогорку технологиялык тармактарды АКШга калтырууну сунуштоого ниеттенүүдө. Ошондой эле тикелей коркунуч жараткан өлкөгө (Орусияга) каршы биргелешип дос болууну көздөйт.

Башкача айтканда, эксперттин пикиринде, Трамп Киссинжердин теоремасына таянып, экономикалык “олжолор” менен Кытайды өзүнө жакындатууга жана Орусиянын аскердик-техникалык потенциалын Пекин менен экономикалык кызматташуу аркылуу тең салмактоого аракет кылууда.

«Ошол эле учурда Кытай “душман”, “тирешүү”, “антагонисттик каршылык көрсөтүү” деген түшүнүктөр менен ой жүгүртпөйт — бул башка улут, башка цивилизация. Аларда кызматташтык, адамзаттын бирдиктүү тагдыры коомдоштугу, “Бир алкак – бир жол” геоэкономикалык долбоору бар жана Кытай буга (Трамптын сунушуна) барбайт. Анткени алардын тарыхый эс-тутуму жакшы. Алар англосакстардын колониялык саясатын, Гонконгду, бул улуу империяны кул кылган апийим согуштарын унутушкан жок…», – дейт Жумадылов.

Эксперт: «Кытай Трамптын далысына таптап, аны мактап, балким, анын түшүп бараткан баркын бир аз көтөрүүгө жардам берет. Анткени бийликке башка “кыргыйлар” (согушту жактагандар) келгенине караганда, Асман алдындагы өлкө үчүн манипуляция кылып, башкарууга боло турган Трамптын болгону пайдалуу», – деп ишенет.

Эксперттин божомолунда, Кытай артта калган тармактарда кандайдыр бир жеңилдиктер болот — мисалы, ал сапаты боюнча Тайвандыкындай чиптерди чыгара албайт, ошондой эле Силикон өрөөнүнүн деңгээлиндеги жетишкендиктери менен мактана албайт. Ошондуктан Пекин өзүнө мүнөздүү болгон чыгыш амалкөйлүгү менен жогорку технологиялык чөйрөдөгү америкалык, англосаксондук технологияларга жетүү үчүн экономикалык кызматташтык тармагында белгилүү бир жылыштарга барат.

«Албетте, Трамп Кытайдан Ормуз кысыгы боюнча Иранга таасир этишин суранары турган иш. Анткени Пекин да анын ачык болушуна жана эркин кеме каттамдарына кызыкдар, себеби “Бир алкак – бир жол” долбоорун ишке ашыруу үчүн азырынча башка альтернатива жок. Менимче, Орусиянын башчысы Владимир Путин Пекинде ага арзан, туруктуу энергия булактарын сунуштайт — мен “Сибирь күчү – 2ни”, “Сибирь күчү – 1ди” кеңейтүүнү, Монголиянын аймагы аркылуу газ түтүктөрүн курууну жана товарларды жеткирүүнүн альтернативдүү, ишенимдүү каналы катары Түндүк деңиз жолун колдонуу мүмкүнчүлүгүн айтып жатам. Жалпысынан алганда, ушундай», – деп эсептейт Жумадылов.

Кыргызстанга келсек, анын пикиринде, өзүнүн географиялык жайгашуусуна байланыштуу – ал Евразиянын чок ортосунда жайгашкандыктан, Кытай үчүн “Бир алкак – бир жол” долбоорун Ортоңку транспорттук коридор аркылуу ишке ашыруунун альтернативдүү жолдору бар.

«Эгер глобуска карасак, Казакстан жакшы мүмкүнчүлүктөрдү түзүп берет: биринчиден, ал жакта кенен дарбаза бар, экинчиден, алардын кургак порту бар. Биздин коңшубуз кенен, тармакталган темир жол тармагына ээ жана бул жолдордун баары талаалар аркылуу өтөт. Бирок бир маселе бар — азыркы учурда жалпы өткөрүү жөндөмдүүлүгү жылына 5 миллион тоннага чейин гана жетет. Орусияда — Чыгыш полигону, Манчжурия аркылуу курулган Байкал-Амур магистралы аркылуу болжол менен 20 миллион тонна. Бирок ал жакта өткөрүү мүмкүнчүлүгү чектелген жана абдан чоң тилкелерде бир гана жол (колея) бар. Тиешелүүлүгүнө жараша, бири-биринен өтүү кыйыныраак, ошондой эле Сибирь аркылуу ылдамдык да төмөн», – деп эсептейт ал.

Бирок, Жумадыловдун пикиринде, Кытай 50–100 жыл алдыга ой жүгүртөт жана алар Кыргызстан аркылуу өткөн көлөм аз — эки миллион тоннага чейин болсо да, бул баары бир диверсификация жана альтернативдүү каттам экенин эң сонун билишет.

«Ошондуктан кытайлар, албетте, Ормуз кысыгындагы окуялардан кийин аларга көйгөй жарата ала турган деңиз державалары бар экенин түшүнүп, биздин темир жолубуз сыяктуу альтернативдүү кургактык каттамдарын дагы да интенсивдүү ишке ашыра башташат. Ошол себептүү алар курулушту ого бетер күч менен башташат. Ал эми Кыргызстан өзүнүн экономикалык кызыкчылыктарын эске алуу менен, ачылып жаткан мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланып калышы керек», – деп жыйынтыктады эксперт.