Иранда болгон окуялар аймактагы күчтөрдүн тең салмактуулугун гана өзгөртпөстөн, жалпысынан эл аралык мамилелер системасынын өнүгүшүнө да таасирин тийгизүүдө. Бул тууралуу РФ Илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун Заманбап Борбордук Азия жана Кавказды изилдөө лабораториясынын илимий кызматкери Дарья Сапрынская билдирди.

Бишкекте эл аралык кырдаалга жана анын Борбордук Азия аймагына тийгизген таасирине арналган «Каршылык көрсөтүү идеяларынын уландысы жана адилеттүү дүйнөлүк тартип: эмне үчүн АКШ жана Израиль Иранга каршы согушта жеңилди» аттуу тегерек столдо сүйлөгөн сөзүндө ал Россия менен Иран чындап эле көп жылдар бою калыптанган стратегиялык кызматташтыктын деңгээлине жеткенин өзгөчө баса белгиледи.

Сапрынскаянын айтымында, муну кырдаалга жараша кабыл алынган чечимдерге гана эмес, эгемендүүлүктү коргоо, тышкы басымга каршы туруу жана эл аралык архитектуранын альтернативдүү багыттарын өнүктүрүү зарылчылыгын жалпы түшүнүүгө негизделген өз ара аракеттенүү модели катары кароого болот.

«Биздин өлкөлөрдүн ортосунда көптөгөн байланыш чекиттери бар: бул „Түндүк — Түштүк“ транспорттук коридору, Каспий аймагынын коопсуздугун камсыз кылуу маселелери, энергетикалык кызматташтык, аскердик-техникалык өз ара аракеттенүү, ошондой эле санкциялык басым маселелери боюнча координация. Мындан тышкары, альтернативдүү каржылык жана логистикалык механизмдер түзүлүүдө. Ошондуктан азыркы туруксуздук Тегерандын өзү үчүн гана чакырык болбостон, бүтүндөй евразиялык системанын туруктуулугуна да таасирин тийгизди», — деди эксперт.

Сапрынская акыркы жылдардагы эксперттик баалоолорго көңүл буруп, аларга ылайык, Борбордук Азиянын коопсуздук архитектурасынын келечеги боюнча талкуулардын борбордук элементи салттуу түрдө Ооганстан болуп келгенин белгиледи.

Бирок бүгүнкү күндө, анын пикиринде, Ооганстан тобокелдиктердин гана булагы катары кабыл алынбай калды. Тескерисинче, транзиттик инфраструктураны өнүктүрүү жана аймактын транспорттук мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү келечеги барган сайын көбүрөөк талкууланууда.

Буга байланыштуу Евразиянын коопсуздук системасы барган сайын бир нече фактордун: Борбордук Азия мамлекеттеринин эгемендүүлүгүн сыйлоонун, транспорттук каттамдардын туруктуулугунун жана логистикалык коридорлорду көзөмөлдөөнүн тегерегинде курулуп жатканын Сапрынская белгиледи.

Ошол эле учурда Түштүк Кавказдын тегерегиндеги атаандаштык күчөп, Каспий аймагынын коопсуздугунун мааниси артууда, минералдык ресурстар жана инфраструктуралык таасир үчүн күрөш курчууда. Мунун бардыгы башкарылуучу туруксуздуктун кошумча тобокелдиктерин жаратат. Муну менен катар Борбордук Азия үчүн Каспий маселеси өзгөчө талылуу болууда.

«Бул жерде Ирандын тегерегиндеги аскердик чыңалуу элементтеринин потенциалдуу тобокелдик катары Каспий мейкиндигине өтүшү Казакстан менен Түркмөнстандын аскердик-деңиз коопсуздугу, жээк күзөтү жана соода кемелерин коргоо маселелерине объективдүү түрдө көңүл буруусун күчөтөрүн баса белгилөө маанилүү. Бекеринен бүгүн эле Казакстан өзүнүн аскердик системасын трансформациялоого жана коргонуунун айрым багыттарын модернизациялоого киришкен жок. Ушундай эле процесстер Өзбекстанда да байкалууда», — деди Сапрынская.

Мындай талкууларда аскердик-деңиз компоненттерин модернизациялоо, жээк инфраструктурасын күчөтүү, абадан коргонуу системаларын өнүктүрүү жана учкучсуз учуучу аппараттарды (УУА) сатып алуу темалары көбүрөөк көтөрүлүп жатканын эксперт белгиледи. Бул логикага таянсак, Борбордук Азия мамлекеттери үчүн заманбап конфликттердин тажрыйбасы өзгөчө баалуулукка ээ.

«Сөз Жакынкы Чыгыштагы конфликттер жөнүндө гана эмес, Украинанын тегерегиндеги кырдаал, Ирандын айланасындагы эскалация жана жаңы технологиялык түзүлүштүн өнүгүүсү жөнүндө да болуп жатат. Бул контекстте Ирандын тажрыйбасы кызыгууну жаратат, анткени масштабдуу тышкы басымга, санкцияларга жана технологиялык чектөөлөргө карабастан, өлкө өзүнүн УУА өндүрүшүн, абадан коргонуунун инженердик системаларын жана ракеталык технологияларды өнүктүрүүгө негизделген кыйла туруктуу коргонуу системасын түзө алды», — деп эсептейт ал.

Учурдагы кризистин активдүү фазасы аяктагандан кийин, деп кошумчалады эксперт, бул тажрыйба потенциалдуу түрдө экспорттук мааниге ээ болушу мүмкүн, анткени Борбордук Азия сыяктуу аймактардын өлкөлөрүнө салыштырмалуу мобилдүү жана адаптивдүү коопсуздукту камсыз кылуу системалары керек, ал эми Иран тиешелүү чечимдерди сунуштоого жөндөмдүү.

Борбордук Азия өлкөлөрүндө мындай тажрыйбанын жайылышы ыктымалдыгынын фонунда ар кандай өнүгүү моделдеринин атаандаштыгы күчөп жатканын Сапрынская белгиледи.

«Эгерде Ирандын өзү үчүн азыркы кризис мамлекеттик жана саясий эгемендүүлүктү сактап калуу маселеси болуп калса, Борбордук Азия үчүн анын кесепеттери биринчи кезекте өзүнүн коопсуздук архитектурасын кайрадан карап чыгуу менен байланыштуу. Дал ошондуктан ШКУ, ЖККУ жана БРИКС сыяктуу түзүмдөрдүн мааниси, ошондой эле учурдагы глобалдык трансформациялар шартында жамааттык туруктуулук механизмдерин бекемдөө зарылчылыгы өсүүдө», — деп жыйынтыктады ал.

Анара Мамытова